"Thật nực cười! Lại còn có chủ đề tên là 'Tài chính cho người nghèo' nữa hay sao?"

"Công việc toàn thời gian"

Trên Reddit, một diễn đàn nổi tiếng ở Mỹ, một người dùng đã thu hút hàng chục lượt bình luận khi chia sẻ về thực trạng "sống mòn" với mức lương 2.000 đô la mỗi tháng (tương đương khoảng hơn 50 triệu VNĐ hiện nay).

"Tôi nhận được khoảng 2000 đô la mỗi tháng và sống dựa vào tiền lương hàng tháng. Không đi du lịch. Không có tiền tiết kiệm. Chỉ cần một khoản chi phí bất ngờ là hết tiền. Đôi khi tài khoản ngân hàng của tôi thực sự bị âm chỉ để cố gắng vượt qua tháng đó".

"Mọi người cứ nói 'cứ mua nhà đi', như thể đó là một lựa chọn khả thi, nhưng với số tiền tiết kiệm nào chứ?... Trong nền kinh tế này, chỉ mình tôi đang sống dựa vào lương hàng tháng hay sao?", người này hỏi.

"Tại sao bạn lại tin rằng mình là người duy nhất?", một người hỏi. Người khác hưởng ứng: "Dĩ nhiên là không [chỉ có mình bạn]. Toàn bộ tiền lương của tôi đều dành cho tiền thuê nhà rồi…".

Một ý kiến khác chia sẻ tình cảnh tương tự. "Không, không chỉ mình bạn. Tôi thường trải qua phần lớn mỗi tháng trong tình trạng hoàn toàn không có tiền. Ví dụ, hiện tại, tài khoản ngân hàng của tôi có 2,17 đô la. Đó là tất cả những gì tôi có cho đến hết tháng Hai năm 2026".

"Thật nực cười! Lại còn có chủ đề tên là "Tài chính cho người nghèo" nữa hay sao?", một ý kiến khác, nửa bông đùa nửa chua chát.

"Cảm giác như việc kiếm sống đã trở thành một công việc toàn thời gian, bên cạnh công việc chính," một bình luận khác viết. Điều này tạo nên một vòng lặp quen thuộc: làm việc – trả nợ – kiệt sức.

Khi sự "bần hàn" chiếm trọn tâm trí

Nhìn từ góc độ tài chính, những người luôn phải "chạy vạy" vì chi phí sinh hoạt, không thể tiết kiệm dù chỉ một đồng là do toàn bộ thu nhập đã bị khóa cứng vào chi phí cố định. Thu nhập nhiều người có thể không thấp, nhưng dòng tiền bị "kẹp cứng" từ nhiều phía – con cái, cha mẹ già, trả góp, học phí – đến mức không còn khoảng thở nào.

Chưa kể, là thói quen chi tiêu thiếu kiểm soát - dù chỉ là những khoản chi tiêu "lặt vặt". Nhịp sống đô thị với rất nhiều tiện ích càng củng cố các thói quen này với nhiều người.

Tại Việt Nam, cuối năm 2024, Anphabe tiến hành khảo sát "Nơi làm việc tốt nhất Việt Nam 2024" với hơn 65.000 người tham gia, đến từ 700 doanh nghiệp, 18 ngành, từ tháng 4 đến tháng 9/2024. Kết quả nhấn mạnh 74% người tham gia khảo sát cho biết họ gặp khó khăn tài chính do lương thấp, chi phí tăng cao và thói quen chi tiêu.

Khi dòng tiền bị "kẹp" như vậy, não bộ sẽ rơi vào thứ mà nhà kinh tế học Sendhil Mullainathan (Đại học Harvard) và nhà tâm lý học Eldar Shafir (Đại học Princeton) gọi là scarcity mindset – tư duy khan hiếm.

Trong cuốn sách Scarcity: Why Having Too Little Means So Much (2013), hai ông chứng minh rằng sự thiếu thốn về tiền bạc sẽ "chiếm dụng" băng thông tâm trí: não bộ bị cuốn vào việc giải quyết khủng hoảng trước mắt, không còn khả năng lập kế hoạch dài hạn hay đưa ra quyết định sáng suốt.

"Khoảng hở" tài chính

Một khi đã rơi vào tình trạng này, mọi lời khuyên kiểu "tiết kiệm đi", "đầu tư đi", "mua nhà đi" thường trở nên vô nghĩa, vì vấn đề không phải là biết hay không biết, mà là không còn khoảng trống tài chính để thực hiện.

Trong tình cảnh này, ưu tiên trước hết phải là tạo ra một ""khoảng thở tài chính" - dù chỉ vài trăm nghìn mỗi tháng với người ở đô thị. Không có khoảng hở này, mọi "chiến lược" to tát đều thất bại.

Dưới đây là ứng dụng có tên "Hai Kịch Bản Lãi Kép", được phát triển bởi chuyên đề "Tài Chính 40 Plus", tham khảo các công cụ tính lãi kép trên thế giới, Việt hóa, và sáng tạo thêm 1 kịch bản trì hoãn. Giả sử trì hoãn 1 năm, 3 năm, 5 năm, 10 năm thì mức thiệt hại giả định sẽ là bao nhiêu, so với nếu thực hiện tiết kiệm ngay lập tức.

Điều kiện để có được con số như ứng dụng này chỉ ra là: coi tiết kiệm hoặc đầu tư (miễn là sinh lời với tỷ lệ nhất định) là khoản chi bất biến, không thương lượng, không bao giờ thay đổi trong ví dụ 10 năm, 20 năm, hoặc lâu hơn. Càng về những năm cuối, tốc độ tăng tài sản càng mạnh, nên Warren Buffet gọi mô hình lãi kép này là "kỳ quan thứ 8".

Để phương pháp này đi vào thực tế, những người đang mắc kẹt tài chính (không tích lũy được hoặc chi tiêu âm mỗi tháng) cần ưu tiên ổn định trước khi tăng trưởng: không nên nghĩ đến đầu tư sinh lời ngắn hạn, mà phải giảm áp lực dòng tiền trước. Và quan trọng nhất là chấp nhận một sự thật khó chịu: không phải mọi vấn đề tài chính đều có thể giải quyết nhanh.

Với hầu hết mọi người, vấn đề không phải là họ không biết tiết kiệm. Vấn đề là họ chưa thật sự thiết kế lại dòng tiền, bao gồm việc tính toán và dự trù đủ mọi khoản chi tiêu, chặt đứt sự lãng phí (khoản chi dù nhỏ nhưng không cần thiết), để việc tiết kiệm xảy ra tự động.

Hay nói như cách trong cuốn sách nổi tiếng "Người giàu có nhất thành Babylon" là: "Hãy trả cho mình trước tiên"!

Sự khác biệt sẽ chỉ được tạo ra bởi người có ý chí, có kỷ luật thép tuân theo nguyên tắc này.