Tổng thống Mỹ Donald Trump. (Ảnh: AP)
“Họ sẽ dùng nó trong vòng 1 giờ hoặc 2 ngày”, Tổng thống Trump nói ngày 16/3.
Những phát biểu của ông Trump trong mấy ngày gần đây cho thấy nhà lãnh đạo Mỹ có thể đang cân nhắc liệu có nên hạ lệnh thực hiện nhiệm vụ lớn nhất từ trước đến nay với Iran: Chiếm giữ hoặc phá hủy lượng vật liệu hạt nhân gần đạt cấp độ vũ khí, được cho là đang nằm dưới ngọn núi ở Isfahan.
Theo bất kỳ tiêu chuẩn nào, đây sẽ là một trong những chiến dịch quân sự táo bạo và rủi ro nhất trong lịch sử hiện đại của Mỹ, phức tạp và nguy hiểm hơn nhiều so với chiến dịch tiêu diệt trùm khủng bố Osama bin Laden hay vụ đột kích để bắt Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro.
Không ai chắc chắn toàn bộ nhiên liệu đang ở đâu. Nếu các thùng chứa bị thủng, khí thoát ra sẽ cực kỳ độc hại. Nếu các thùng quá gần nhau, có nguy cơ xảy ra phản ứng hạt nhân gia tốc.
Vài tuần trước, Ngoại trưởng Marco Rubio phát biểu trước Quốc hội Mỹ, rằng chỉ có thể thực hiện nhiệm vụ này nếu lực lượng đặc nhiệm được lệnh “xâm nhập và lấy nó”. Ngày 17/3, Tổng thống Trump phát biểu với các phóng viên rằng ông không lo ngại về chiến dịch trên bộ.
“Tôi thực sự không sợ điều đó. Tôi không sợ bất cứ điều gì”, ông nói.
Rõ ràng nhà lãnh đạo Mỹ đang cân nhắc chiến dịch này, dù vài tuần trước ông nói sẽ chỉ thực hiện nếu quân đội Iran “bị suy yếu đến mức không thể chiến đấu trên mặt đất”.
Tuy vậy, chính ông cũng liên tục nhắc đến chuyện kết thúc chiến tranh trước khi giải quyết vấn đề hạt nhân.
Ông Matthew Bunn, một chuyên gia về hạt nhân tại Đại học Harvard, cho rằng nếu dừng lại lúc này, Tổng thống Trump “sẽ để lại một chế độ suy yếu nhưng đầy cay đắng, có thể quyết tâm hơn bao giờ hết trong việc chế tạo bom hạt nhân, trong khi vẫn còn vật liệu cùng phần lớn kiến thức và thiết bị cần thiết”.
Hiện tại, nhà lãnh đạo Mỹ liên tục đưa ra cảnh báo, dường như để chuẩn bị dư luận trong trường hợp ông quyết định hành động nhằm chiếm giữ nhiên liệu hạt nhân của Iran.
Nhà lãnh đạo Mỹ bị cho là đang phóng đại tốc độ mà số vật liệu dưới lòng đất của Iran có thể biến thành vũ khí. Ông Trump nói Iran chỉ còn “1 tháng” nữa là chế tạo được bom trước khi không quân Mỹ ném bom 3 cơ sở hạt nhân vào tháng 6/2025, trong khi một số chuyên gia cho rằng Iran cần ít nhất 1 năm.
Trước khi Mỹ - Israel mở chiến dịch không kích ngày 28/2, phần lớn quan chức tình báo cho rằng nguy cơ Iran theo đuổi bom hạt nhân không cấp bách. Điều này càng được nhấn mạnh khi ông Joe Kent - Giám đốc Trung tâm chống khủng bố quốc gia Mỹ, từ chức vì tin rằng “Iran không gây ra mối đe dọa cấp bách đối với quốc gia chúng ta”.
Tính toán của Iran có thể thay đổi
Vệ tinh và hệ thống tình báo Mỹ luôn theo dõi các cơ sở lưu trữ hạt nhân chính của Iran, tin rằng họ có thể phát hiện dấu hiệu nếu Iran tìm cách lấy nhiên liệu từ các đường hầm sâu để chế tạo bom.
Tuy nhiên, tình hình có thể đã thay đổi. Sau 18 ngày Mỹ và Israel ném bom khiến phần lớn năng lực tên lửa thông thường của Iran bị phá hủy, vật liệu hạt nhân trở thành một trong những tuyến phòng thủ cuối cùng của Tehran.
“Theo quan điểm của họ, họ cần nó hơn bao giờ hết. Và họ có lẽ đã sẵn sàng bảo vệ nó”, ông George Perkovich, chuyên gia tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình quốc tế, nhận định.
Ông Perkovich cho rằng Iran có thể đã chuẩn bị kỹ lưỡng để bảo vệ các kho lưu trữ, bao gồm cách tạo ra nhiều thùng chứa giả nhằm đánh lạc hướng lực lượng đặc nhiệm Mỹ.
Mỹ đã lên kế hoạch cho một chiến dịch như vậy trong nhiều năm, kể từ khi thành lập các đơn vị đặc nhiệm về hạt nhân, chuyên vô hiệu hóa vũ khí, phá hủy máy ly tâm và xử lý vật liệu hạt nhân.
Những hoạt động như vậy được giữ bí mật tuyệt đối, nên ngay cả một số câu hỏi cơ bản như liệu Mỹ sẽ phá hủy các thùng chứa hay bí mật đưa chúng ra khỏi Iran cũng không có câu trả lời công khai.
Nếu hành động, nhiều khả năng Mỹ sẽ phải kiểm tra nhiều địa điểm khác nhau.
“Dù phần lớn ở Isfahan, chúng ta phải giả định không phải tất cả”, ông Bunn nói. Một số có thể nằm trong các đường hầm ở khu vực gọi là núi Pickaxe, hoặc tại các cơ sở làm giàu hạt nhân đã bị phá hủy như Fordo và Natanz.
Những phức tạp này có thể khiến chính quyền Tổng thống Trump xem xét lại đề xuất mà Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đưa ra trước cuộc tấn công, rằng Iran sẵn sàng pha loãng toàn bộ vật liệu hạt nhân xuống mức dùng cho lò phản ứng, dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế, nhưng không cho phép đưa vật liệu ra khỏi đất nước.
Hai đặc phái viên Mỹ Jared Kushner và Steve Witkoff đã bác bỏ đề xuất này, không chấp nhận để Iran giữ kho nhiên liệu hạt nhân. Họ đề xuất Mỹ sẽ cung cấp uranium làm giàu thấp miễn phí lâu dài cho Iran để dùng cho điện hạt nhân.
Ông Araghchi từ chối. Dù các bên có kế hoạch họp tiếp, nhưng tiến trình đàm phán đã bị gián đoạn bởi cuộc tấn công vào rạng sáng ngày 28/2.
Mọi cuộc chiến đều sẽ kết thúc. Trong các cuộc đàm phán ngừng bắn trong tương lai, có thể sẽ xuất hiện cơ hội mới để thương lượng về số phận của vật liệu hạt nhân của Iran, bao gồm khả năng Mỹ tiếp cận, loại bỏ hoặc pha loãng nó như một phần của thỏa thuận. Nhưng hiện tại, chưa có dấu hiệu nào cho thấy lối thoát ngoại giao mà hai bên tích cực theo đuổi.
