Mạng lưới phòng thủ lộ khoảng trống
Các hoạt động của máy bay cảnh báo sớm E-3 Sentry của Không quân Mỹ tại Trung Đông đã tăng đột biến trong những ngày gần đây. Nhiều nguồn tin cho biết các "radar bay" này đang hoạt động liên tục trên bầu trời Jordan, phía bắc Ả Rập Xê Út, miền nam Iraq và phía đông Địa Trung Hải, tạo thành một mạng lưới giám sát trên không quanh Israel.
Nguyên nhân chính của việc triển khai dày đặc này là do Iran đã phá hủy một phần quan trọng của mạng lưới radar mặt đất của Mỹ và đồng minh trong khu vực. Các cuộc tấn công của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã nhắm vào các hệ thống radar trị giá khoảng 2,7 tỷ USD, trong đó có radar cảnh báo sớm AN/FPS-132 đặt tại Qatar và hai radar AN/TPY-2 thuộc hệ thống phòng thủ tên lửa THAAD ở Jordan và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.
Những radar này vốn đóng vai trò then chốt trong mạng lưới cảnh báo sớm tên lửa của Mỹ tại Trung Đông. Khi chúng bị phá hủy hoặc hư hại, khả năng phát hiện sớm các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo hoặc UAV của Iran đã suy giảm đáng kể. Điều đó buộc Washington phải tìm giải pháp tạm thời để lấp khoảng trống, và lựa chọn nhanh nhất chính là đưa các máy bay cảnh báo sớm E-3 lên bầu trời.
Radar bay E-3 Sentry
E-3 Sentry là máy bay cảnh báo sớm và kiểm soát trên không, thường được gọi là AWACS. Điểm đặc trưng của loại máy bay này là radar khổng lồ gắn trên lưng, cho phép phát hiện và theo dõi các mục tiêu trên không ở khoảng cách hàng trăm km.
Không giống radar cố định trên mặt đất, E-3 có thể bay liên tục quanh khu vực tác chiến, cung cấp dữ liệu thời gian thực về máy bay, UAV và tên lửa đối phương. Thông tin này được truyền trực tiếp qua các liên kết dữ liệu tới mạng lưới phòng không của Mỹ và đồng minh, giúp các hệ thống đánh chặn phản ứng nhanh hơn.
Trong bối cảnh Iran liên tục phóng UAV và tên lửa về phía Israel và Jordan, việc duy trì "con mắt trên bầu trời" trở nên đặc biệt quan trọng. Các máy bay E-3 có thể theo dõi các mục tiêu này từ xa và điều phối hệ thống phòng không để đánh chặn.
Tuy nhiên, việc sử dụng E-3 cũng có nhiều hạn chế. Những máy bay này cần tiếp nhiên liệu trên không khoảng 4-6 giờ một lần để duy trì hoạt động liên tục. Ngoài ra, các cảm biến trên E-3 đã khá cũ và không được thiết kế tối ưu cho việc phát hiện tên lửa đạn đạo, khiến chúng chỉ có thể đóng vai trò bổ sung chứ không thể thay thế hoàn toàn radar mặt đất.
Áp lực lớn lên phi đội AWACS của Mỹ
Việc tăng cường hoạt động của E-3 cũng cho thấy áp lực ngày càng lớn lên phi đội máy bay cảnh báo sớm của Mỹ. Những chiếc E-3 hiện nay đã phục vụ nhiều thập kỷ và tỷ lệ sẵn sàng chiến đấu giảm đáng kể theo thời gian.
Các radar và hệ thống điện tử của E-3 cũng bị đánh giá là ngày càng lạc hậu, đặc biệt khi đối mặt với các mục tiêu nhỏ hoặc có tiết diện radar thấp như UAV Shahed của Iran. Ngoài ra, chúng cũng dễ bị ảnh hưởng bởi các biện pháp tác chiến điện tử.
Trước đó, Washington từng có kế hoạch thay thế E-3 bằng máy bay cảnh báo sớm thế hệ mới E-7 Wedgetail. Tuy nhiên, kế hoạch này đã bị hủy bỏ từ năm 2025 do áp lực ngân sách, khiến Mỹ phải tiếp tục dựa vào phi đội E-3 cũ trong các chiến dịch lớn.
Dù vậy, trước tình hình căng thẳng leo thang với Iran, Washington vẫn buộc phải triển khai phần lớn số E-3 còn hoạt động tới Trung Đông và châu Âu để duy trì khả năng kiểm soát không phận.
Mạng lưới phòng thủ nhiều quốc gia
Bên cạnh E-3 của Mỹ, các đồng minh cũng đang tham gia hỗ trợ hệ thống cảnh báo sớm trong khu vực. Không quân Hoàng gia Australia đã triển khai một máy bay E-7 Wedgetail tới vùng Vịnh để hỗ trợ hoạt động phòng không.
Ngoài ra, dữ liệu radar từ các hệ thống phòng thủ của Thổ Nhĩ Kỳ cũng đang được sử dụng để bổ sung cho mạng lưới cảnh báo sớm. Radar AN/TPY-2 đặt tại trạm Kurecik của Thổ Nhĩ Kỳ từ lâu đã đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi các vụ phóng tên lửa từ Iran.
Một số nguồn tin còn cho rằng hệ thống phòng không S-400 của Thổ Nhĩ Kỳ, với khả năng theo dõi mục tiêu tầm xa, cũng có thể đang cung cấp dữ liệu hỗ trợ cho mạng lưới phòng thủ của Mỹ và Israel.
Việc Mỹ phải điều thêm "radar bay" E-3 tới Israel phản ánh một thực tế quan trọng của cuộc xung đột hiện nay: kiểm soát thông tin và phát hiện sớm mục tiêu đang trở thành yếu tố sống còn.
Khi các radar mặt đất bị phá hủy, bầu trời Trung Đông lập tức xuất hiện những khoảng trống nguy hiểm trong mạng lưới phòng thủ. Những chiếc E-3 Sentry, dù đã cũ, vẫn là công cụ nhanh nhất để lấp đầy khoảng trống đó.
Tuy nhiên, việc phụ thuộc ngày càng nhiều vào các "radar bay" cũng cho thấy cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran không chỉ diễn ra bằng tên lửa hay UAV, mà còn là cuộc đấu trí công nghệ nhằm giành quyền kiểm soát bầu trời và thông tin trên chiến trường.
