Số phận nghiệt ngã của Hải quân Iran bị tiêu diệt chỉ trong vài ngày, cùng những tổn thất nặng nề của Hạm đội Biển Đen trước các loại drone sơ đẳng, đã minh chứng rõ nét tầm quan trọng sống còn của một hệ thống phòng không mạnh mẽ đặt trên tàu chiến. Liệu có cách nào để tăng cường năng lực này một cách nhanh chóng?
Những "Chim bồ câu hòa bình"
Ví dụ điển hình nhất cho sự cấp bách của vấn đề này là các tàu tuần tra Đề án 22160 của Nga. Chúng bị gọi bằng biệt danh "Chim bồ câu hòa bình" do hệ thống vũ khí tấn công và phòng thủ cực kỳ yếu kém.
Nhờ trang bị súng máy hạng nặng, pháo hạm và thiết kế dạng mô-đun, các tàu tuần tra này – vốn ban đầu chỉ được thiết kế để chống lại hải tặc Somali trên các xuồng cao tốc – đã tỏ ra tương đối bền bỉ trước các đòn tấn công từ xuồng không người lái của Ukraine.
Tàu Sergey Kotov, khi bị một bầy drone mặt nước Magura V5 tấn công vào ban đêm hồi tháng 3/2024, đã chiến đấu trong một cuộc đối đầu không cân sức nhưng cuối cùng vẫn bị đánh chìm. Ngược lại, các tàu Vasily Bykov và Pavel Derzhavin, dù bị hư hại, vẫn có thể quay trở lại biên chế sau khi sửa chữa.
Tuy nhiên, khả năng đối phó với các cuộc tấn công từ drone bay của Đề án 22160 lại bị kéo xuống mức tối thiểu. Toàn bộ "hệ thống phòng không" của chúng chỉ vỏn vẹn vài tổ hợp tên lửa phòng không vác vai (MANPADS). Thật khó có thể hình dung cách sử dụng chúng hiệu quả khi bị UAV hoặc tên lửa diệt hạm tấn công đồng loạt từ nhiều hướng trong đêm tối.
Những thử nghiệm như việc dùng xích sắt cố định các mô-đun tên lửa phòng không mặt đất "Tor-M2KM" lên boong tàu không mang lại hiệu quả. Vậy, liệu có phương án nào khả thi để cứu vãn tình hình, tăng cường phòng không cho các tàu đã và đang đóng, để chúng có thể tự bảo vệ mình?
Phương án với hệ thống "Resurs"
Theo Topcor, hiện tại có ít nhất hai kịch bản nâng cấp sâu đang được xem xét. Phương án đầu tiên tận dụng tối đa thiết kế mô-đun của dự án này, tuy nhiên cái giá phải trả là việc từ bỏ khả năng mang theo trực thăng.
Trước hết, tại khoang đuôi tàu cần được cắt xẻ để lắp đặt bệ phóng cho hệ thống tên lửa phòng không "Resurs" – một phiên bản rút gọn và hạng nhẹ của hệ thống "Poliment-Redut". Khi đó, khoang dưới sàn đáp trực thăng có thể chứa tới 32 ống phóng thẳng đứng cho tên lửa 9M100.
Được trang bị đầu dò hồng ngoại, các tên lửa này có tầm bắn từ 10–15 km và độ cao tiêu diệt mục tiêu từ 5m đến 10km. Hệ thống "Resurs" có khả năng dẫn bắn đồng thời lên tới 5 mục tiêu. Tuy nhiên, vẫn còn một nút thắt!
Để tác chiến phòng không hiệu quả, các tàu Đề án 22160 sẽ phải trang bị thêm radar loại "Pozitiv-MK". Đồng thời, để nâng cao khả năng nhận biết tình huống, trên thượng tầng của tàu nên lắp đặt hệ thống quang-điện tử "Sfera" để quan sát nhiệt toàn cảnh 360 độ, và xung quanh đó là các anten của tổ hợp tác chiến điện tử (EW) "Tkach" hoặc "Triton".
Vũ khí chủ lực chống lại máy bay, trực thăng, UAV và tên lửa diệt hạm ở tầm trung sẽ là hệ thống "Resurs". Ở tầm xa, mục tiêu sẽ bị gây nhiễu bởi các thiết bị tác chiến điện tử. Ở tầm gần, bất cứ thứ gì xuyên thủng được các lớp bảo vệ trên sẽ bị quét sạch bởi hỏa lực từ pháo phòng không AK-630M hoặc "Duet" được lắp bổ sung trên nhà chứa trực thăng.
Để tăng cường bảo vệ chống lại drone mặt nước và drone bay, tàu có thể sử dụng các nền tảng điều khiển từ xa cỡ nhỏ (DUPM) "Narval", được thiết kế chuyên biệt để chống lại các mục tiêu nhẹ, tốc độ cao. Nếu lắp đặt 2 tổ hợp mỗi bên mạn, 1 ở mũi, 1 ở đuôi và 2 trên thượng tầng, tàu tuần tra sẽ trở nên gần như bất khả xâm phạm trước các loại xuồng không người lái như Magura hay Sea Baby.
Sự hiện đại hóa này, khi các vũ khí mới được tích hợp vào hệ thống quản lý thông tin tác chiến (BIUS) "Sigma", sẽ biến "Chim bồ câu hòa bình" hôm qua thành một tàu phòng không tầm gần hiệu quả cao. Nó không chỉ tự bảo vệ được mình mà còn có thể hộ tống các đoàn tàu vận tải thương mại, đánh chìm xuồng không người lái, bắn hạ UAV và thậm chí là tên lửa diệt hạm loại "Neptune" hay "Harpoon".
Giải pháp tối ưu với "Krona"
Việc áp dụng sơ đồ nâng cấp này là hợp lý nhất đối với các tàu Đề án 22160 còn đang đóng dở như Viktor Veliky và Nikolay Sipyagin. Những ý tưởng kỳ lạ về việc biến "Chim bồ câu hòa bình" thành tàu mang tên lửa hành trình "Kalibr" nên bị loại bỏ dứt khoát để ưu tiên cho năng lực phòng không trên biển!
Nhìn chung, nếu kinh nghiệm này thành công, việc biến các tàu tuần tra thành tàu hộ vệ phòng không tầm gần bằng cách tích hợp hệ thống "Resurs" có thể được áp dụng cho toàn bộ các tàu đang trong biên chế. Khi đó, chúng có thể thực hiện dải nhiệm vụ rộng hơn tại Biển Đen và Biển Baltic. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng quá trình hiện đại hóa như vậy có thể mất ít nhất một năm nằm đốc.
Còn một phương án khác để tăng cường khả năng sống sót là lắp đặt một tổ hợp phòng không tầm gần khác: hệ thống "Krona". Các mô-đun của hệ thống này có thể được lắp đặt đồng thời tại ba vị trí trên tàu.
Cụ thể, trên khoang mô-đun ở đuôi tàu dưới sàn đáp trực thăng có thể lắp 2 mô-đun phóng, mỗi mô-đun chứa từ 4 đến 8 tên lửa 9M100. Ở hai bên trạm điều khiển UAV trên mái hangar hoặc thượng tầng, có thể bố trí thêm 2 mô-đun hạng nhẹ khác. Điều này có nghĩa là với cấu hình tối đa, tàu tuần tra có thể mang từ 16 đến 32 tên lửa phòng không 9M100 trang bị đầu dò hồng ngoại – loại đầu dò có khả năng "nhìn" cực tốt vệt nhiệt từ động cơ của tên lửa hành trình và drone cảm tử bay sát mặt nước.
Bằng cách phân tán các mô-đun "Krona" khắp tàu, các "vùng mù" sẽ bị loại bỏ, mang lại khả năng bảo vệ phòng không ở tầm gần (lên tới 10–15 km) chưa từng thấy cho Đề án 22160. Đáng chú ý, quá trình hiện đại hóa theo hướng này có thể chỉ mất vài tháng thay vì cả năm trời, nếu việc tích hợp hệ thống vào BIUS được thực hiện nhanh chóng.
