Thuở còn ngồi trên ghế nhà trường phổ thông, hẳn nhiều người cũng từng chung lớp với con cô giáo nọ, cháu thầy giáo kia, bạn học có phụ huynh làm việc ở phòng hay sở giáo dục địa phương. Những cá nhân ấy nhiều khi “vô tình” nhận được sự ưu ái dù biểu hiện bề ngoài nằm ở cả hai thái cực; hoặc là khắt khe, yêu cầu cao hơn, hoặc là nhắm mắt bỏ qua những lỗi lầm nho nhỏ của cái thời nhất quỷ nhì ma.
Vẫn còn đó những lời xì xào về việc một số bạn được điểm cao hơn nhưng tuổi học trò vô tư, đâu có nhiều so đo như thế. Dù sao đi nữa, kể cả các bạn được châm chước hơn, điểm học bạ của các học sinh khác đâu có vì thế mà tụt xuống. Thế nhưng, khi nghi vấn “đặc quyền” con em trong ngành xuất hiện tại một kỳ thi đóng vai trò quyết định tương lai mỗi học sinh, vấn đề cần được xem xét một cách cẩn trọng, thấu đáo.
Không phải ngẫu nhiên mà ngay khi có thông tin trên mạng xã hội về việc một điểm thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông ở tỉnh Quảng Trị có hiện tượng giáo viên hướng dẫn thí sinh làm bài, Sở Giáo dục Đào tạo tỉnh đã họp khẩn, thành lập tổ công tác đặc biệt, có sự tham gia của công an tỉnh, rà soát quy trình tổ chức coi thi và kết quả thi tại điểm thi đó.
Hiệu trưởng trường THPT là nơi tổ chức thi khẳng định, không tham gia vào công tác tổ chức thi vì có con dự thi, thông tin giám thị hướng dẫn thí sinh làm bài tại phòng thi có con trai ông và một giáo viên khác trong trường là không đúng sự thật.
Kết quả xác minh sẽ sớm được công khai, như lời hứa của vị lãnh đạo Sở Giáo dục Đào tạo tỉnh Quảng Trị, còn dư luận thì mong chờ rằng, thông tin sắp tới sẽ củng cố lời khẳng định chắc nịch của vị hiệu trưởng nêu trên. Quả thật, chỉ riêng dải điểm 10 Toán bất thường tại điểm thi trường THPT chuyên Tuyên Quang đã mang lại đủ buồn lo và hoang mang về những lỗ hổng trong kỳ thi lẽ ra phải được thực hiện không chút sai sót, chệch choạc này.
Trở lại với vụ việc này, đề xuất tổ chức thi lại môn Toán kỳ thi tốt nghiệp THPT tại điểm thi xảy ra sai phạm đã được đưa ra và đang chờ ý kiến quyết định của Bộ Giáo dục Đào tạo. Gác lại tranh cãi về tính hợp lý của đề xuất và lập luận dựa trên chữ "tình”- không muốn để những học sinh chưa bước vào đời sớm phải trả giá cho sai lầm của người lớn - dư luận vẫn có quyền đặt ra một câu hỏi thẳng thắn: Có công bằng không khi nguồn lực công lại tiếp tục được huy động để sửa chữa sai lầm của những cá nhân đáng lẽ phải bảo đảm sự liêm chính của kỳ thi?
Sự phối hợp nhịp nhàng thực hiện hành vi vi phạm nghiêm trọng quy chế thi vì thành tích nói chung hay hướng đến một nhóm “đặc quyền”? Đâu là lý do mà hàng chục thầy cô giáo và những người có trách nhiệm không lên tiếng, mà dải điểm 10 bất thường, kết quả của hành vi vi phạm lại chính là khởi đầu cho hành trình đi tìm sự công bằng?
Nhìn rộng hơn, cái giá cho sự suy giảm niềm tin về kỳ thi đánh giá được đo đếm không chỉ bằng chi phí xem xét, điều tra vụ việc hay việc thực thi biện pháp khắc phục. Một giảng viên từ trường Đại học danh tiếng Vương quốc Anh đã áp dụng lý thuyết kinh tế học về “thông tin bất tương xứng” dẫn đến “lựa chọn đối nghịch” (Adverse Selection) để đánh giá thiệt hại của những lùm xùm gian lận thi cử.
Theo đó, vì điểm số được thiết kế như một tín hiệu phản ánh năng lực học tập, khi không thể phân biệt người có năng lực thật với người được hưởng lợi từ sai sót hoặc bất thường của hệ thống, những người đánh giá, từ các trường đại học, nhà tuyển dụng cho tới các cơ quan quản lý, buộc phải coi tất cả các tín hiệu với mức độ hoài nghi cao hơn.
Họ phải bỏ thêm nguồn lực để xác minh, kiểm tra lại, tổ chức thi lại hoặc xây dựng các cơ chế đánh giá bổ sung, tức là tốn thêm chi phí sàng lọc (screening). Việc khôi phục độ tin cậy của hệ thống đánh giá năng lực là vô cùng quan trọng.
Cuộc rà soát tổng thể kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 của các địa phương trên cả nước đang tiếp tục được thực hiện. Mong rằng, sẽ không xuất hiện thêm “một sự bất thường” nào khác. Và cũng mong rằng, bài học này sẽ là viên đá góc móng cho việc củng cố kỷ cương và hoàn thiện quy trình thi cử, để từ nay về sau, những điểm 10 sẽ là những niềm vui không uế tạp.
*Bài viết bày tỏ quan điểm riêng của tác giả!
Thêm SOHA trên Google
