Kèm theo những dòng tin tức bình an của kiều bào nơi tuyến lửa, cõi mạng những ngày qua lại rộ lên một cuộc tranh luận khá thú vị xoay quanh hai chữ " Đại biện ". Chuyện là khi bản tin trích dẫn lời của Đại biện Đại sứ quán Việt Nam tại Israel phát đi để trấn an dư luận, không ít độc giả đã vội vã "bắt lỗi" vì đinh ninh rằng người đánh máy đã viết nhầm từ " Đại diện ". Tuy nhiên, sự thật lại hoàn toàn trái ngược. " Đại biện " không những là một từ viết đúng chính tả mà còn là một chức danh ngoại giao cực kỳ quan trọng, đặc biệt là trong những thời khắc dầu sôi lửa bỏng.
Người Việt tại Israel vẫn an toàn giữa lúc chính phủ sở tại ban bố tình trạng khẩn cấp
Những ngày qua, khi mở các bản tin quốc tế, hình ảnh về những cuộc xung đột tại khu vực Trung Đông khiến nhiều người không khỏi thót tim. Tại Israel, nhịp sống thường nhật đã bị xáo trộn mạnh mẽ khi chính phủ nước này buộc phải kích hoạt toàn bộ cơ chế phòng thủ và quản trị mặt trận nội địa ở mức độ cao nhất. Tình trạng khẩn cấp được ban bố trên phạm vi toàn quốc, kéo theo đó là việc áp dụng chế độ "hoạt động thiết yếu", nghĩa là mọi thứ không thực sự quan trọng đều phải tạm gác lại để nhường chỗ cho công tác đảm bảo an ninh, an toàn tính mạng cho người dân.
Giữa bối cảnh căng thẳng nhường ấy, thông tin từ ông Nghiêm Xuân Hải Đăng - Đại biện Đại sứ quán Việt Nam tại Israel được phát đi vào ngày 2/3 như một cơn mưa rào tưới mát lòng người nhà ở quê hương. Theo đó, ông cho biết đến nay Đại sứ quán chưa hề ghi nhận bất kỳ trường hợp công dân Việt Nam nào bị thương vong trong các đợt tấn công tên lửa gần đây. Để có được kết quả bình an này không phải là chuyện may rủi, mà là cả một nỗ lực trắng đêm của bộ phận ngoại giao.
Ngay từ khi tiếng còi báo động đầu tiên vang lên, Đại sứ quán nước ta đã lập tức kích hoạt cơ chế ứng phó khẩn cấp, phân công cán bộ duy trì trực đường dây nóng 24/7. Họ làm việc với cường độ cao, cập nhật tình hình tính bằng giờ, bằng phút và liên tục gửi đi những khuyến cáo an toàn thiết thực nhất đến cộng đồng bà con mình qua các nhóm mạng xã hội và kênh thông tin chính thức. Việc rà soát, nắm bắt xem ai đang ở đâu, khu vực nào có an toàn không được tiến hành liên tục như con thoi. Đại sứ quán cũng liên tục dặn dò kiều bào phải tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn của chính quyền sở tại, hễ có báo động là phải tìm ngay đến các không gian bảo vệ đạt chuẩn, tích trữ sẵn mì tôm, nước uống, thuốc men cơ bản và tuyệt đối không ra đường nếu không có việc gì mang tính sống còn.
Bên cạnh sự nhẹ nhõm khi biết đồng bào mình vẫn ổn, câu chuyện thời sự này lại vô tình tạo ra một tình huống dở khóc dở cười trên các diễn đàn mạng xã hội. Khi các bản tin đồng loạt đưa tin " Đại biện Đại sứ quán Việt Nam tại Israel Nghiêm Xuân Hải Đăng cho biết...", hàng loạt bình luận ở dưới đã nhanh nhảu "sửa gáy" biên tập viên. Người thì bảo " Đại diện chứ sao lại là Đại biện , lỗi đánh máy à", người thì khăng khăng "chắc do phát âm nhầm".
Sự nhầm lẫn này thực ra rất dễ thông cảm, bởi lẽ trong ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày, chúng ta đã quá quen với từ " đại diện " (người thay mặt cho một tổ chức, cá nhân nào đó), trong khi " đại biện " là một thuật ngữ mang tính chuyên ngành ngoại giao sâu sắc mà không phải ai cũng có dịp tiếp xúc. Sự thật là chẳng có lỗi đánh máy nào ở đây cả, " Đại biện " là một chức danh hoàn toàn có thật, chính thống và mang trên mình những trọng trách vô cùng to lớn.
Giải ngố cặn kẽ: Vậy " Đại biện " thực chất là gì và họ làm những nhiệm vụ gì?
Để hiểu một cách mộc mạc nhất, trong một Đại sứ quán ở nước ngoài, người đứng đầu và có quyền lực cao nhất được gọi là Đại sứ ( Đại sứ đặc mệnh toàn quyền ). Tuy nhiên, vì nhiều lý do khách quan như Đại sứ vừa kết thúc nhiệm kỳ quay về nước mà người mới chưa kịp sang nhận chức, hoặc Đại sứ đang đi công tác dài ngày, nghỉ ốm, thì một cơ quan quan trọng như vậy không thể nào rơi vào cảnh "rắn mất đầu" được. Lúc này, người đứng vị trí thứ hai trong sứ quán (thường là hàm Tham tán) sẽ bước lên đảm nhận vai trò quản lý, điều hành toàn bộ công việc thay cho Đại sứ. Người đó chính là " Đại biện " (tên gọi đầy đủ có thể là Đại biện lâm thời hoặc Đại biện thường nhiệm ).
Tại khoản 1 Điều 19 Công ước Viên của Liên hợp quốc ngày 19/04/1961 về quan hệ ngoại giao cũng đã quy định: "Nếu chức vị người đứng đầu cơ quan đại diện bị khuyết hoặc nếu người đứng đầu cơ quan đại diện không thể thực hiện chức năng của mình thì một đại diện lâm thời sẽ tạm thời là người đứng đầu cơ quan đại diện. Họ tên của đại biện lâm thời đó, hoặc do người đứng đầu cơ quan đại diện, hoặc, nếu người đứng đầu cơ quan đại diện không làm được, do Bộ Ngoại giao Nước cử đi thông báo cho Bộ ngoại giao Nước tiếp nhận hoặc một Bộ nào khác đã được thoả thuận".
Ngoài ra, khoản 1 Điều 19 Luật Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài 2009 quy định: "Người đứng đầu cơ quan đại diện ngoại giao là Đại sứ đặc mệnh toàn quyền hoặc Đại biện trong trường hợp chưa cử Đại sứ đặc mệnh toàn quyền " .
Chữ "biện" trong tiếng Việt mang ý nghĩa là lo liệu, giải quyết công việc (giống như trong từ "biện pháp", "sắm biện"). Vì vậy, " Đại biện " hiểu nôm na là người thay mặt Đại sứ đứng ra lo liệu, quán xuyến mọi công việc trọng đại của cơ quan ngoại giao. Dù chức danh có thể xếp sau Đại sứ một bậc, nhưng khi đã nắm quyền Đại biện , họ có đầy đủ thẩm quyền và trách nhiệm để thay mặt nhà nước Việt Nam giao thiệp với chính phủ nước sở tại.
Nhiệm vụ của một Đại biện không hề nhẹ nhàng, nhất là ở những khu vực đang xảy ra xung đột như Israel hiện nay. Họ vừa phải duy trì các hoạt động ngoại giao chính trị thường xuyên, báo cáo tình hình tình báo, kinh tế, xã hội của nước sở tại về quê nhà, lại vừa phải đóng vai trò như một "người trưởng tộc" lo lắng cho sự an nguy của cộng đồng người Việt. Từ việc cấp lại hộ chiếu bị mất, hỗ trợ pháp lý, cho đến việc thức trắng đêm điều phối các chuyến xe sơ tán, gọi điện hỏi thăm từng gia đình kiều bào khi có tiếng bom rơi đạn nổ... tất cả đều có bàn tay chỉ đạo của Đại biện .
Chính vì thế, qua câu chuyện lần này, chúng ta không chỉ có thêm một kiến thức hay ho về từ vựng ngoại giao, mà còn thêm phần nể phục, trân trọng những nỗ lực thầm lặng của các nhà ngoại giao Việt Nam ở nước ngoài. Họ chính là những "ngọn hải đăng" vững chãi, mang đến sự an tâm tuyệt đối cho đồng bào mình dẫu ở bất cứ nơi đâu trên thế giới.