BRICS họp lớn chưa từng có: Thông qua 140 hạng mục, “nước cờ” với USD được hé lộ

Từ ngày 12 đến 13/9, Hội nghị thượng đỉnh các nền kinh tế mới nổi (BRICS) lần thứ 18 đã được tổ chức tại thủ đô New Delhi của Ấn Độ với chủ đề "Xây dựng các nền tảng tự cường, đổi mới, sáng tạo, hợp tác và phát triển bền vững". Hội nghị diễn ra trùng với dịp kỷ niệm 20 năm thành lập BRICS, dưới sự chủ trì của Ấn Độ.

Tham dự hội nghị có 10 đoàn các nước thành viên chính thức, trong đó có 8 nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ gồm: Thủ tướng nước chủ nhà Ấn Độ Narendra Modi, Tổng thống Nga Vladimir Putin, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Tổng thống Iran Massoud Bezhkyan, Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa, Tổng thống Ai Cập Abdel Fattah al-Sisi, Tổng thống Indonesia Praboo Subianto và Thủ tướng Ethiopia Abiy Ahmed.

Do Tổng thống Brazil bận bầu cử trong nước nên đã cử Ngoại trưởng Mauro Luis Ieker Vieira tham dự, và Quốc vương Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đã cử con trai cả của mình là Thái tử Abu Dhabi Sheikh Khaled bin Mohamed Al Nahyan tham dự hội nghị.

Tham dự hội nghị còn có lãnh đạo của 10 quốc gia đối tác gồm Việt Nam, Belarus, Bolivia, Cuba, Kazakhstan, Malaysia, Nigeria, Thái Lan, Uganda và Uzbekistan, cũng như các tổ chức khu vực gồm Liên minh Châu Phi (AU) và ASEAN, theo hình thức đối thoại. Đây là hội nghị có đông đại biểu tham gia nhất kể từ khi BRICS mở rộng. Việt Nam chính thức trở thành quốc gia đối tác của BRICS từ ngày 13/6/2025 và Thủ tướng Lê Minh Hưng đã tham dự hội nghị lần này.

Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres, Tổng giám đốc Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) Ngozi Okonjo Ioyala, Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreus, Chủ tịch Ngân hàng Phát triển Mới (NDB) Dilma Rousseff và Chủ tịch Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ tầng Châu Á (AIIB) Jean Lichun, cũng tham dự hội nghị.

Chương trình nghị sự của hội nghị BRICS lần này tập trung vào việc tăng cường hợp tác giữa các nước thành viên trong các lĩnh vực thương mại, công nghệ kỹ thuật số, tài chính, an ninh năng lượng và cải cách hệ thống quản trị toàn cầu.

Vai trò to lớn của BRICS

BRICS là nhóm các nền kinh tế mới nổi chiếm một vị trí quan trọng trong nền chính trị và kinh tế toàn cầu hiện đại. Nhóm BRICS được thành lập năm 2006 theo sáng kiến của Nga, Trung Quốc, Ấn Độ và Brazil. BRICS là chữ viết tắt các chữ cái đầu tiên tên của năm quốc gia sáng lập bằng tiếng Anh: Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi.

Đến nay, BRICS đã được mở rộng với 11 nước thành viên gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi, Ai Cập, Ethiopia, Iran, Saudi Arabia, UAE và Indonesia. Saudi Arabia đã gia nhập, nhưng do tình hình khu vực và quốc tế phức tạp, chưa tham gia các hoạt động của nhóm.

Tham gia BRICS còn có 10 quốc gia đối tác gồm Việt Nam, Belarus, Bolivia, Cuba, Kazakhstan, Malaysia, Nigeria, Thái Lan, Uganda và Uzbekistan.

11 thành viên chính thức BRICS hiện chiếm khoảng 49,5% dân số thế giới (khoảng 4 tỷ người), 40% GDP toàn cầu (tính theo sức mua tương đương PPP) và khoảng 26% thương mại thế giới. Nếu tính cả các quốc gia đối tác, tỷ trọng GDP toàn cầu của BRICS+ có thể lên tới khoảng 44%. Thương mại nội khối giữa các nước BRICS đạt 1,2 nghìn tỷ USD. Dự trữ ngoại hối của BRICS ước tính khoảng 4,5 nghìn tỷ USD.

Trong khi đó, GDP của nhóm G7 (liên minh gồm 7 nước có nền công nghiệp tiên tiến: Anh, Mỹ, Đức, Nhật Bản, Pháp, Canada và Italy) hiện chỉ chiếm khoảng 28% – 29% (tính theo sức mua tương đương PPP). Về thương mại, G7 chiếm khoảng 25% tổng kim ngạch thương mại toàn cầu. và có xu hướng giảm dần qua các năm do sự vươn lên mạnh mẽ của các nền kinh tế mới nổi BRICS.

Mặc dù vẫn nắm giữ quy mô GDP rất lớn, tỷ trọng xuất nhập khẩu hàng hóa của G7 đã giảm trong những thập kỷ gần đây (từ gần 45% xuống còn khoảng 28–29%) khi chuỗi cung ứng và sản xuất dịch chuyển mạnh sang các khu vực khác trên thế giới.

G7 vẫn là một trung tâm tài chính và tiền tệ quan trọng nhất thế giới, nhưng tỷ lệ đóng góp của nhóm này vào nền kinh tế thế giới đang giảm dần trong bối cảnh châu Á và các nền kinh tế mới nổi vươn lên mạnh mẽ.

Vai trò của BRICS đang được củng cố. Theo dự báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB), tốc độ tăng trưởng của các nước G7 tính đến cuối thập kỷ này sẽ chỉ đạt 1,5% hàng năm, trong khi chỉ số này của BRICS sẽ ở mức trung bình hơn 4%.

BRICS bao gồm các nhà sản xuất tài nguyên năng lượng, ngũ cốc và khoáng sản lớn nhất thế giới, cũng như các cường quốc công nghiệp hàng đầu với sự bổ sung cao về chuỗi sản xuất và tiềm năng tài nguyên. BRICS kiểm soát khoảng 45% trữ lượng dầu mỏ thế giới.

Trong những năm gần đây, BRICS đã vượt qua G7 trong một số chỉ số, đáng chú ý nhất là GDP tính theo sức mua tương đương PPP, khi các quốc gia thành viên BRICS sản xuất nhiều hơn các nước công nghiệp lớn cộng lại. Sự vượt trội này phản ánh sự thay đổi cán cân kinh tế nghiêng về Nam bán cầu.

Trong 20 năm qua, BRICS đã biến đổi từ một diễn đàn đối thoại giữa các nền kinh tế đang phát triển thành một cơ chế đa ngành bao gồm thương mại, tài chính, năng lượng, công nghệ, các vấn đề y tế, khí hậu và nhân đạo.

Trong lĩnh vực quản trị quốc tế, BRICS tích cực thúc đẩy trật tự đa cực, góp phần khắc phục sự độc quyền của phương Tây trong hệ thống quản trị toàn cầu, và tăng tính đại diện và ảnh hưởng của các nước đang phát triển trong các thể chế tài chính, thương mại và khí hậu quốc tế.

Kết quả của hội nghị BRICS

Thủ tướng Ấn Độ Modi cho biết, hội nghị thượng đỉnh BRICS tổ chức tại New Delhi là một cột mốc lịch sử trên con đường phát triển của khối và hội nghị đã thành công trong việc củng cố vị thế của mình trên trường quốc tế.

Mặc dù có những lo ngại về việc một tuyên bố cuối cùng có thể sẽ không được thông qua do căng thẳng leo thang ở Trung Đông, đặc biệt với sự hiện diện của các nước có lợi ích, quan điểm khác nhau như Iran, UAE, nhưng hội nghị đã vượt qua được những bất đồng địa chính trị gay gắt giữa các thành viên, nhất trí thông qua "Tuyên bố New Delhi 2026" bao gồm 140 hạng mục mà không có quốc gia nào phản đối, phản ánh lập trường chung của các nước thành viên đối với các vấn đề khu vực và quốc tế, đồng thời tăng cường sự thống nhất trong nhóm về các chính sách an ninh và hợp tác kinh tế.

Trong tuyên bố, các nhà lãnh đạo BRICS kêu gọi kiềm chế tối đa tại các khu vực xung đột trên thế giới, đặc biệt nhấn mạnh sự cần thiết phải giảm leo thang căng thẳng ở Trung Đông, lên án mạnh mẽ việc cưỡng bức người Palestine phải di dời, ủng hộ giải pháp hai nhà nước cho cuộc xung đột Israel - Palestine, kêu gọi kiềm chế và đảm bảo chuỗi cung ứng và tự do hàng hải ở eo biển Hormuz. Tuyên bố khẳng định cam kết vững chắc của BRICS trong việc giải quyết các tranh chấp thông qua đối thoại và cảnh báo nguy cơ leo thang hạt nhân, xung đột vũ trang.

Tuyên bố lên án việc áp thuế đơn phương và các biện pháp trừng phạt do một số nước phương Tây áp đặt không được sự chấp thuận của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, coi đây là vi phạm tự do thương mại quốc tế và các quy tắc của WTO.

Các nhà lãnh đạo BRICS nhấn mạnh sự cần thiết phải hành động chung để duy trì dòng chảy thương mại quốc tế và đảm bảo dòng chảy năng lượng và thực phẩm trong bối cảnh làn sóng lạm phát và hỗn loạn kinh tế toàn cầu.

Hội nghị tập trung thảo luận các biện pháp giảm phụ thuộc vào đồng USD trong các giao dịch nội khối, thúc đẩy kích hoạt các loại tiền kỹ thuật số, phát triển các hệ thống thanh toán điện tử và sử dụng các loại tiền tệ của các nước thành viên một cách tích cực hơn để liên kết tạo điều kiện trao đổi thương mại. Theo hướng này, hệ thống thanh toán BRICS Pay đang được thiết lập với mục đích liên kết các hệ thống thanh toán nhanh ở các nước thành viên, cho phép thanh toán các giao dịch xuyên biên giới mà không thông qua các ngân hàng sử dụng đồng USD.

Tuy nhiên, để tránh đối đầu trực tiếp với đồng USD và các mối đe dọa áp đặt thuế quan của Mỹ, hội nghị đã loại trừ hoàn toàn ý tưởng phát hành một đồng tiền chung của BRICS, mà tập trung vào sử dụng đồng tiền của các quốc gia thành viên trong thanh toán.

Thủ tướng nước chủ nhà Ấn Độ Modi đã đưa ra một lộ trình 10 điểm để phát triển quản trị toàn cầu và đề xuất hình thành các hệ thống làm việc chuyên biệt để theo đuổi việc đạt được các mục tiêu kinh tế và phát triển của BRICS.

Hội nghị nhắc lại yêu cầu về sự cần thiết phải cải cách Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc để phản ánh thực tế quốc tế hiện nay, đảm bảo công bằng hơn với sự tham gia của đại diện các nước phương Nam và tái cấu trúc các tổ chức tài chính như IMF, WB và WTO bị chi phối bởi các nước phương Tây.

Một trong những thành tựu nổi bật nhất của BRICS là việc thành lập Ngân hàng phát triển mới (NDB) vào năm 2015 để tài trợ cho các dự án cơ sở hạ tầng và phát triển bền vững tại các thị trường mới nổi. Tính đến nay, ngân hàng này đã đồng ý tài trợ cho 139 dự án trị giá khoảng 43 tỷ USD.

Điều có ý nghĩa đặc biệt là Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18 được tổ chức tại New Delhi kết thúc với cuộc họp BRICS Outreach/BRICS+ cấp cao với sự tham dự của 10 nước đối tác và các tổ chức khu vực quan trọng gồm ASEAN, Liên minh Châu Phi (AU), Cộng đồng các quốc gia Mỹ Latinh và Caribe (CELAC), Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) và Sáng kiến Vịnh Bengal về Hợp tác Kỹ thuật và Kinh tế Đa lĩnh vực (BIMSTEC).

BRICS Outreach/BRICS+ là một định dạng mở rộng cho các cuộc họp tại các hội nghị thượng đỉnh BRICS, cho phép các quốc gia thành viên tương tác với các quốc gia khác bên ngoài nhóm. Sự hiện diện của những người đứng đầu các khối này thể hiện sự quan tâm to lớn đến vai trò và vị trí của BRICS trên thế giới, đồng thời để đảm bảo tính đại diện của các khu vực đang phát triển quan trọng, làm cho quản trị toàn cầu trở nên toàn diện hơn.

Sự kiện địa chiến lược nổi bật nhất bên lề hội nghị BRICS là chuyến thăm đầu tiên của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đến Ấn Độ sau 7 năm, đặc biệt cuộc gặp song phương giữa Thủ tướng Ấn Độ Modi và ông Tập là bước tiến lớn nhất hướng tới sự hòa giải giữa hai nước sau cuộc đụng độ vũ trang ở biên giới tại khu vực Himalaya vào năm 2020.

Những thách thức của BRICS

BRICS hiện đang phải đối mặt với nhiều thách thức, từ những bất đồng về mục đích chính của khối đến lợi ích khác nhau của các nước thành viên.

Cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran đã phủ bóng đen lên các cuộc họp. Sự chia rẽ trở nên rõ ràng sau khi UAE đình chỉ tất cả các giao dịch thương mại và tài chính với Iran sau căng thẳng quân sự, trong khi Trung Quốc và Nga tiếp tục hỗ trợ kinh tế cho Tehran.

Việc BRICS mở rộng vào năm 2024 đã làm phức tạp cách tiếp cận dựa trên sự đồng thuận của khối, các lợi ích khác nhau trong chính sách đối ngoại đã cản trở việc đạt được các lập trường chung.

Ấn Độ là nước chủ nhà, phải đối mặt với tình thế khó khăn trong việc cân bằng các mối quan hệ. New Delhi một mặt duy trì mối quan hệ chiến lược và công nghệ mạnh mẽ với Mỹ và phương Tây, mặt khác lại muốn lãnh đạo khối BRICS tăng cường vai trò của các quốc gia Nam bán cầu.

Mâu thuẫn song phương giữa các nước thành viên BRICS vẫn là vấn đề hết sức phức tạp. Ấn Độ và Trung Quốc tiếp tục tranh cãi về các vùng lãnh thổ tranh chấp. Ai Cập và Ethiopia bất đồng về việc sử dụng tài nguyên nước của sông Nile.

Trong khi Nga và Trung Quốc coi BRICS là đối trọng với phương Tây, Ấn Độ và Brazil lại muốn tập trung nhiều hơn vào các vấn đề kinh tế và cải cách nội khối.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa sẽ áp thuế đối với các quốc gia thành viên BRICS nếu họ cố gắng tạo ra một đồng tiền chung hoặc hỗ trợ bất kỳ loại tiền tệ nào thay thế đồng USD, đồng thời tuyên bố sẽ trừng phạt thứ cấp đối với những nước giao dịch với Iran.

Hầu hết các nước phương Tây đều xem BRICS là một nền tảng có thể góp phần thay đổi cán cân quyền lực địa chính trị trên thế giới. Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Trump coi mục tiêu của khối này là chống Mỹ. Mỹ và các nước phương Tây đang tìm mọi cách để hạn chế ảnh hưởng của BRICS.

Tuy nhiên, mục tiêu của BRICS không phải nhằm chống lại phương Tây, mà là mong muốn xây dựng một tổ chức có vai trò tự chủ chiến lược lớn hơn và có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong một thế giới đang chuyển đổi từ trật tự đơn cực sang đa cực, đa trung tâm.

Trong hai thập kỷ qua, BRICS đã trở thành một trong những nền tảng có ảnh hưởng nhất thế giới cả về kinh tế lẫn chính trị, một động lực chính thúc đẩy một thế giới đa cực và dân chủ hơn trong quan hệ quốc tế. Vượt qua một số khác biệt, các nhà lãnh đạo tham dự hội nghị đã đạt được sự hiểu biết chung về một loạt các vấn đề quan trọng, bao gồm an ninh, hợp tác và phát triển. Các nước BRICS hiểu rõ cả cơ hội và thách thức mà họ phải đối mặt, cũng như mong muốn chung của họ để hình thành một sự đồng thuận rộng lớn hơn về các vấn đề lợi ích chung.