Hệ thống phòng không tầm xa S-400 hiện được xem là "xương sống" trong mạng lưới phòng thủ bầu trời của Nga. Tầm quan trọng của nó lớn đến mức trong hai thập kỷ qua, ngân sách Nga dành cho việc mua sắm hệ thống này cao gấp đôi tổng kinh phí dành cho tất cả các loại máy bay chiến đấu cộng lại.
Dù S-400 thường được các chuyên gia ca ngợi bởi tính cơ động cao, tầm bắn cực xa và khả năng hạ gục các mục tiêu siêu thanh tốc độ trên Mach 14, nhưng khả năng nhận thức tình huống vượt trội của nó mới là yếu tố gây chú ý đặc biệt, tạo nên sự khác biệt đầy hiệu quả trong các cuộc chiến.
Được phát triển từ cuối thập niên 1990, S-400 ra đời nhằm đối phó với các thách thức từ máy bay và tên lửa tàng hình có diện tích phản xạ radar siêu nhỏ. Chìa khóa tạo nên sức mạnh này chính là sự kết hợp của nhiều loại radar bổ trợ lẫn nhau, tạo nên một bức tranh chiến trường minh bạch và sắc nét.
Những "con mắt" tinh tường của S-400
Hệ thống S-400 không dựa vào một loại radar duy nhất mà là một tổ hợp các thiết bị cảm biến chuyên biệt:
91N6 ‘Big Bird’: Đây là radar giám sát toàn cảnh chủ lực. Nó chịu trách nhiệm trinh sát tầm xa và bắt bám mục tiêu trong không gian rộng lớn. Với các máy bay lớn như hệ thống cảnh báo và chỉ huy trên không E-7, 91N6 có phạm vi phát hiện lên tới 600 km. Radar này có khả năng theo dõi đồng thời hàng trăm mục tiêu, hoạt động trên nhiều dải tần và có khả năng kháng nhiễu/bảo vệ điện tử cực tốt.
92N6 ‘Grave Stone’: Radar điều khiển hỏa lực băng tần X này đóng vai trò dẫn đường cho tên lửa đánh chặn. Nó cung cấp dữ liệu thời gian thực cho trung tâm chỉ huy và có khả năng bám bắt tên lửa đạn đạo hoặc máy bay lớn ở khoảng cách 600 km. Khả năng đa kênh cho phép 92N6 dẫn bắn nhiều tên lửa vào nhiều mục tiêu cùng lúc.
96L6: Đóng vai trò là radar thu nhận 3D bổ trợ, quét mọi độ cao để phát hiện các mục tiêu bay thấp, tên lửa hành trình và lấp đầy các khoảng trống mà hai radar chính bỏ lỡ. Với tầm quét khoảng 300 km, 96L6 đóng vai trò then chốt trong việc "mớm" mục tiêu cho hệ thống điều khiển hỏa lực.
Khả năng "vạch mặt" tiêm kích tàng hình
S-400 còn có thể tích hợp radar cảnh báo sớm Protivnik-GE băng tần L (tần số thấp), tối ưu cho việc phát hiện phi cơ tàng hình. Gần đây, Nga còn tăng cường tích hợp hệ thống radar đa băng tần 3D Nebo-M.
Nebo-M là sự kết hợp của nhiều mảng ăng-ten vào một mạng lưới thống nhất: băng tần VHF tối ưu để phát hiện vật thể tàng hình, băng tần L để theo dõi và băng tần X để nhắm mục tiêu chính xác. Việc tích hợp Nebo-M được coi là bước tiến đột phá, giúp S-400 vô hiệu hóa các công nghệ bộc lộ thấp của phương Tây.
Vượt qua giới hạn "chân trời radar"
Một điểm yếu cố hữu của các radar mặt đất là bị giới hạn bởi độ cong của Trái Đất (chân trời radar). Để khắc phục, S-400 sử dụng các cột ăng-ten ống lồng di động 40V6M và 40B6M. Việc nâng cao ăng-ten giúp mở rộng tầm nhìn đáng kể, đặc biệt quan trọng khi đối phó với các mục tiêu bay bám địa hình như tên lửa hành trình – nhất là khi không quân Nga không triển khai quá nhiều máy bay cảnh báo sớm (AEW&C) để làm trạm cảm biến trên cao.
Mọi dữ liệu từ các radar này sẽ được truyền về trạm chỉ huy 55K6. Tại đây, hệ thống sẽ hợp nhất mọi nguồn tin, phân loại mức độ đe dọa và chỉ định đơn vị phóng phù hợp nhất để tiêu diệt mục tiêu.
Không ngừng hiện đại hóa
Dù đi vào biên chế từ năm 2007, S-400 liên tục được nâng cấp. Hai dấu mốc quan trọng nhất là việc tích hợp radar Nebo-M và tên lửa tầm xa 40N6 (vào khoảng năm 2018). Tên lửa 40N6 có thể tiêu diệt mục tiêu ở khoảng cách 400 km, vươn tới các mục tiêu nằm ngoài đường chân trời nhờ nhận dữ liệu từ các radar cảnh báo sớm từ xa hoặc máy bay A-50U. Loại tên lửa này đã được thử lửa thành công trên chiến trường.
Bất chấp việc Nga đẩy mạnh sản xuất máy bay chiến đấu từ năm 2022, S-400 dự kiến vẫn sẽ là trụ cột phòng thủ quốc gia trong nhiều thập kỷ tới với các biến thể radar mới đang tiếp tục được phát triển.
