Trong một đánh giá đầy thẳng thắn, một tạp chí quân sự của Nga mới đây đã báo cáo về hiệu suất kém hiệu quả một cách đáng thất vọng của các dòng tên lửa không đối không nội địa tại xung đột Ukraine.
Bài viết được đăng tải trên tạp chí Military Thought thậm chí còn công khai thừa nhận nhiều lỗ hổng lớn trong các hoạt động tác chiến của Nga tại khu vực này, trước thực tế khốc liệt của tác chiến không quân hiện đại.
Trọng tâm của bài báo lý giải rằng không chiến ngày nay đã không còn là những màn rượt đuổi, cận chiến quần vòng theo kiểu phim "Top Gun". Thay vào đó, cuộc chiến trên bầu trời giờ đây chủ yếu là các cuộc đụng độ ở tầm xa, nơi các phi công thậm chí còn chưa từng nhìn thấy máy bay của đối phương bằng mắt thường.
Trong điều kiện tác chiến này, máy bay sẽ khai hỏa tên lửa dựa trên dữ liệu từ radar và thông tin tình báo mạng tích hợp. Bên nào có khả năng tiếp cận thông tin, phối hợp tác chiến và nhận thức tình huống tốt hơn sẽ nắm lợi thế, chứ không nhất thiết phải là bên sở hữu những chiếc chiến đấu cơ mạnh nhất trên lý thuyết.
Và đó chính là mắt xích mà bài viết lập luận rằng Nga đang thực sự thiếu hụt. Hãy cùng đi sâu tìm hiểu chi tiết.
Tri thức là sức mạnh
Khi xung đột mới bùng nổ, Nga ban đầu tin rằng ưu thế vượt trội về khí tài phần cứng sẽ mang lại lợi thế mang tính quyết định. Điều này đặc biệt đúng đối với các tài sản trên không như máy bay chiến đấu và tên lửa.
Trên lý thuyết, kho vũ khí gồm các chiến đấu cơ Su-35 “Flanker”, MiG-31 “Foxhound” cùng các dòng tên lửa tầm xa như R-37M và R-33 đáng lẽ phải áp đảo hoàn toàn bầu trời Ukraine.
Đặc biệt, tên lửa R-37M về mặt lý thuyết có thể tấn công các mục tiêu ở khoảng cách lên tới khoảng 300 km trong điều kiện lý tưởng. Thế nhưng, thực tế diễn ra lại không như mong đợi. Nguyên nhân do đâu?
Nói một cách ngắn gọn, NATO đã cung cấp hỗ trợ tình báo toàn diện cho Ukraine. Các thông tin tình báo được chia sẻ bao gồm việc phát hiện và theo dõi tiêm kích, tên lửa cũng như máy bay không người lái của Nga.
Những thông tin này, đặc biệt là khi được cung cấp theo thời gian thực, cho phép các phi công Ukraine phản ứng một cách phù hợp và ngay lập tức trước các mối đe dọa. Nhờ vậy, các phi công Ukraine thường xuyên biết được khi nào tiêm kích Nga đang ở gần, khi nào tên lửa đã được phóng ra và vị trí sơ bộ của bệ phóng.
Đó rõ ràng là một lợi thế khổng lồ.
Học cách thích ứng ngay trong cuộc chiến
Bài viết cũng mô tả chi tiết về cách các phi công Ukraine thích ứng với tình hình bằng các chiến thuật phòng thủ mới. Biện pháp thường thấy là phi công sẽ lật nhào máy bay quay ngược lại 180 độ, buộc tốc độ áp sát của hai bên phải giảm xuống.
Hành động này cũng ép các tên lửa không đối không đang lao tới của Nga phải rơi vào thế rượt đuổi từ phía sau đuôi mục tiêu. Điều này mang ý nghĩa sống còn, bởi lẽ tên lửa không đối không sẽ bị giảm mạnh hiệu suất nếu mục tiêu quay đầu bỏ chạy.
Theo một số ước tính, chiến thuật này có thể làm giảm hiệu quả của tên lửa tới 50%. Bên cạnh đó, các phi công Ukraine cũng áp dụng các động tác cơ động né tránh ở độ cao cực thấp.
Điều này cho phép họ lợi dụng địa hình của Ukraine để “làm nhiễu loạn tình hình”, đồng thời bay lượn đan xen để làm đảo lộn hệ thống khóa mục tiêu bằng radar của tên lửa. Tất cả các biện pháp này còn được kết hợp chặt chẽ với hệ thống phòng không mặt đất để bảo vệ các máy bay thân thiện.
Bài báo giải thích rằng các máy bay chiến đấu của Ukraine được tích hợp rất tốt với các đơn vị tên lửa phòng không (SAM) từ thời Liên Xô cũng như các tổ hợp SAM do phương Tây viện trợ. Sự kết hợp này cho phép họ triển khai chiến thuật phòng không phục kích cơ động, nhằm răn đe và ngăn chặn các tiêm kích Nga tham chiến ngay từ đầu.
Điều này đặt các phi công Nga trước một bài toán đau đầu: Liệu có nên cố gắng bay lại gần hơn để có góc bắn tên lửa tốt hơn, trong khi phải mạo hiểm lao vào vùng lửa đạn của các đơn vị SAM Ukraine hay không.
Bài viết thẳng thắn tuyên bố rằng lưới lửa phòng không của Ukraine đã buộc các chiến đấu cơ Nga phải lùi lại khoảng cách xa hơn so với mức lý tưởng.
Thiếu hụt thông tin là một điểm yếu
Và điều đó dẫn đến một trong những kết luận quan trọng nhất của bản báo cáo: Hệ thống trinh sát và thông tin của Nga vẫn chưa tương xứng nếu đặt lên bàn cân với năng lực được NATO hậu thuẫn của Ukraine.
Các tác giả công khai thừa nhận Nga không thể theo dõi toàn diện các hệ thống phòng không cơ động của Ukraine, trong khi NATO lại cung cấp cho Ukraine một mạng lưới tình báo bao phủ rộng khắp.
Về bản chất, họ thừa nhận rằng lợi thế cốt lõi trong không chiến hiện đại không nằm ở chiếc phản lực bay nhanh nhất, quả tên lửa tốt nhất hay hệ thống radar tối tân nhất. Thay vào đó, nó nằm ở khả năng tích hợp giữa máy bay và tên lửa với một mạng lưới hỗ trợ theo thời gian thực — sử dụng vệ tinh, máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không, tác chiến điện tử và phòng không.
Nói cách khác, máy bay (và vũ khí đi kèm) không thể được nhìn nhận như những "sói cô độc", mà phải là một nút thắt trong một mạng lưới chiến đấu lớn hơn. Đó là một mắt xích đơn lẻ (dù mang tính sống còn) trong một chuỗi dài dằng dặc.
Đây là điều mà phương Tây, đặc biệt là NATO, đã thấu hiểu từ rất lâu.
Thói quen rập khuôn có thể phải trả giá bằng mạng sống
Một phát hiện thú vị khác từ bài viết là các hoạt động của Nga tại Ukraine, nói một cách ngắn gọn, đã trở nên quá dễ đoán. Theo báo cáo, các khí tài của Nga có xu hướng sử dụng cùng một số sân bay trong suốt các chiến dịch và thường bay theo một lộ trình tuần tra cố định hoặc rất hạn chế.
Họ cũng thường xuyên lặp lại các kịch bản bay giống nhau quá nhiều lần. Những thói quen này rất dễ bị bắt bài, và Ukraine đã khai thác triệt để sơ hở đó một cách dễ dàng.
Đây về cơ bản là một sự thừa nhận rằng các mô thức tác chiến đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong một cuộc chiến có mật độ giám sát dày đặc.
Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn chỉ có màu tối. Bản báo cáo dường như gợi ý rằng tên lửa R-37M đã chứng minh được giá trị của mình. Dưới góc nhìn của các tác giả, dòng tên lửa này vẫn rất đáng gờm và cho thấy hiệu quả trong việc buộc các phi công Ukraine phải chuyển sang thế phòng thủ cũng như làm phá sản các nhiệm vụ không kích.
Loại tên lửa này cũng đã đẩy lùi máy bay đối phương ra xa khỏi đường dòng chiến tuyến và tạo ra áp lực tâm lý nặng nề cho kẻ địch. Do đó, ngay cả khi số lượng mục tiêu bị tiêu diệt thực tế còn hạn chế, tên lửa tầm xa vẫn có khả năng định hình cục diện chiến trường. Đó là một yếu tố rất quan trọng.
