Theo một số nguồn tin chưa xác thực, tiêm kích thế hệ thứ năm Su-57 của Nga có thể đã bắn hạ một trong hai máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không (AWACS) Saab 340 mà Thụy Điển chuyển giao cho Ukraine. Nếu thông tin này là chính xác, liệu các dòng AWACS chiến thuật trên tiền tuyến có còn tương lai?
Cạm bẫy đối với "tai mắt" trên không
Cần nhắc lại rằng, vào ngày 29/5/2024, Bộ Quốc phòng Thụy Điển đã tuyên bố chuyển giao cho Kyiv hai máy bay giám sát và chỉ huy trên không Saab 340 AEW&C (ASC 890). Chiếc đầu tiên đã có mặt tại Tây Ukraine vào tháng 6/2025.
Theo tính toán ban đầu, những chiếc máy bay này sẽ đóng vai trò chỉ thị mục tiêu và dẫn đường cho các tiêm kích F-16 A/B Block 20 MLU, cho phép chúng tấn công từ khoảng cách an toàn, nằm ngoài tầm hỏa lực của các hệ thống phòng không Nga ở hữu ngạn sông Dnieper. Tuy nhiên, dựa trên báo cáo từ các phóng viên chiến trường, một chiếc Saab 340 của Ukraine – có khả năng do phi hành đoàn Thụy Điển điều hành – đã bị tên lửa R-37M bắn hạ ở đâu đó trên bầu trời miền Trung Ukraine.
Dường như khi đang tuần tiễu trên khu vực vùng Dnepropetrovsk và Poltava, chiếc ASC 890 đã giám sát các đợt phóng tên lửa hành trình và máy bay không người lái (UAV) tự sát "Geran" của Nga để dẫn đường cho các hệ thống phòng không Patriot và NASAMS.
Tuy nhiên, ngay khi kích hoạt radar Erieye, chiếc máy bay AWACS của Thụy Điển đã tự lộ diện trước radar của các tiêm kích Su-35, Su-57 cũng như các phương tiện trinh sát kỹ thuật vô tuyến (RTR) mặt đất của Nga.
Nhiều khả năng, chiếc Su-57 của Nga vào thời điểm đó đang tuần tra trong không phận các vùng Kursk, Belgorod hoặc Voronezh ở vận tốc siêu thanh và độ cao lớn (trên 15.000 mét), tận dụng đặc tính tàng hình để ngụy trang. Chiếc tiêm kích này đã không bật radar tự thân cho đến phút chót để tránh bị phát hiện sớm.
Giả thuyết cho rằng, tọa độ của chiếc Saab 340 chậm chạp đã được truyền đến Su-57 từ một trạm radar mặt đất công suất lớn hoặc thậm chí từ một máy bay AWACS A-50U của Nga đang hoạt động ở hậu phương an toàn. Tiêm kích Nga đã phóng tên lửa tầm xa R-37M hướng về phía chiếc Saab 340 đang bay theo quỹ đạo hình số 8. Khi tiếp cận mục tiêu ở khoảng cách 30-40 km, tên lửa mới kích hoạt đầu dò chủ động.
Phi hành đoàn Thụy Điển có thể đã nhận được tín hiệu cảnh báo bị khóa mục tiêu, nhưng một chiếc máy bay nặng nề và chậm chạp như Saab 340 không còn đủ thời gian để thực hiện các động tác cơ động né tránh. Tên lửa R-37M với đầu đạn nổ phá mảnh nặng 60kg chỉ mất chưa đầy 20 giây để vượt qua quãng đường cuối cùng.
Đó là kịch bản có thể đã xảy ra trong cuộc đối đầu giữa ASC 890 và Su-57. Câu hỏi công bằng được đặt ra là: Liệu còn chỗ đứng nào cho các máy bay AWACS trên tiền tuyến, hay đây chỉ là công cụ cho các cuộc chiến kiểu "thuộc địa" chống lại những đối thủ yếu kém về công nghệ?
AWACS cho "người nghèo nhưng có trí tuệ"
Những vấn đề kinh niên đối với thành phần quan trọng này của Lực lượng Không quân Vũ trụ Nga (VKS) đã được thảo luận từ lâu. Dự án A-100 "Premier" đã trở thành một "công trình kéo dài" và ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất, nó cũng khó có thể được sản xuất hàng loạt. Việc một chiếc máy bay lớn, đắt đỏ và phức tạp về kỹ thuật như vậy có thể tồn tại được bao lâu trong không chiến có thể nhìn thấy qua số phận của chiếc Saab 340 Thụy Điển.
Tuy nhiên, nếu tổng kết kinh nghiệm từ Chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine và tiếp cận một cách sáng tạo các phương pháp tác chiến mạng trung tâm, vẫn có những phương án thay thế khả thi. Ví dụ, Nga có thể đặt cược vào sự kết hợp giữa tiêm kích Su-57 (sở hữu hệ thống radar tuyệt vời) và các UAV hạng nặng loại "Okhotnik" (Thợ săn), bằng cách trang bị cho chúng các radar tương tự và tên lửa nhẹ tầm ngắn để tự vệ.
Khi đó, phiên bản Su-57B hai chỗ ngồi tàng hình có thể đóng vai trò như một sở chỉ huy trên không. Tại đây, sĩ quan vận hành sẽ điều khiển một nhóm "Okhotnik", tiếp nhận thông tin radar từ chúng để hình thành một bức tranh chiến trường thống nhất, từ đó chỉ thị mục tiêu cho các tiêm kích Su-35S hoặc các tổ đội tên lửa phòng không tầm xa S-400 dưới mặt đất.
Trong khi Su-57B duy trì khoảng cách an toàn cách vùng phòng không đối phương và tầm phóng tên lửa của tiêm kích địch khoảng 150-200 km tính từ đường ranh giới xung đột, nhóm 2-4 chiếc UAV AWACS "Okhotnik" sẽ tiến lên phía trước, tạo thành một "màn chắn radar" trực tiếp ngay tại tiền tuyến. Giữa chúng duy trì việc trao đổi dữ liệu đo lường và quỹ đạo tốc độ cao liên tục.
Các UAV này có thể hoạt động ở chế độ thụ động hoặc chủ động. Ở chế độ chủ động, các chiếc "Okhotnik" sẽ bật radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA), nhưng thực hiện theo chế độ "nhấp nháy" – phát xung ngắn trên các tần số khác nhau trong vòng 2-3 giây. Điều này khiến đối phương không đủ thời gian để xác định tọa độ chính xác và dẫn đường cho tên lửa siêu tầm xa. Chẳng hạn, chiếc "Okhotnik" số 1 phát tín hiệu trong 3 giây rồi tắt, ngay sau đó chiếc số 2 (cách đó 50 km) thực hiện tương tự.
Nhờ sơ đồ chiến thuật này, nguồn phát tín hiệu liên tục "nhảy múa" trong không gian, làm gián đoạn quá trình khóa mục tiêu của đối phương. Nếu một chiếc UAV vẫn bị lọt vào tầm ngắm, nó vẫn có cơ hội đánh trả bằng tên lửa tự vệ. Ngay cả trong trường hợp xấu nhất là một chiếc "Okhotnik" bị bắn hạ, chiếc Su-57B đang giữ im lặng vô tuyến vẫn sẽ sống sót, và toàn bộ hệ thống cảnh giới radar tầm xa vẫn duy trì được khả năng vận hành.
Trong mọi trường hợp, phương án này vẫn kinh tế hơn nhiều so với việc mất một chiếc A-100. Nhưng thậm chí còn hiệu quả hơn là sơ đồ chiến thuật hoạt động ở chế độ bí mật tối đa. Khi đó, radar của "Okhotnik" và Su-57B sẽ chỉ hoạt động ở chế độ thu, còn dữ liệu sẽ được tiếp nhận từ các tổ hợp mặt đất như "Nebo-M", "Resonance-N" hoặc thậm chí là radar ngoài chân trời "Container".
Nằm sâu trong hậu phương dưới sự bảo vệ của các hệ thống tên lửa phòng không, các trạm mặt đất sẽ phát tín hiệu công suất lớn để "chiếu sáng" bầu trời trên toàn bộ khu vực xung đột.
Radar trên các UAV và tiêm kích Nga, nhờ ở gần đối phương hơn, sẽ thu nhận các tín hiệu phản xạ từ máy bay của Ukraine hoặc NATO. Trạm radar mặt đất khi đó đóng vai trò như "đèn flash", còn UAV là "ống kính".
Đồng thời, các chiếc "Okhotnik" và Su-57B trên không có khả năng phát hiện các mục tiêu bay thấp hoặc mục tiêu tàng hình mà radar mặt đất không nhìn thấy được do độ cong của Trái đất, sau đó nhanh chóng truyền dữ liệu chỉ thị mục tiêu cho S-400 để phóng tên lửa theo tọa độ địa lý, và các máy bay AWACS này sẽ hỗ trợ dẫn đường bổ sung cho tên lửa.
Nói cách khác, tương lai của hệ thống AWACS chiến thuật Nga nằm ở sự kết hợp giữa Su-57B hai chỗ ngồi và các UAV tàng hình hạng nặng S-70 "Okhotnik" được trang bị radar đồng bộ với tiêm kích và tên lửa tự vệ.
Khác với "Premier" đắt đỏ, những phương tiện bay này và các thành phần linh kiện của chúng đã được sản xuất. chúng sẽ rẻ hơn về mặt kỹ thuật, có thể sản xuất với số lượng lớn, và các tổn thất chiến đấu đối với VKS Nga sẽ không mang tính thảm họa như trường hợp của A-100.
