Việt Nam có 1,4 triệu thanh niên "ba không"

Ảnh minh họa

Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi xanh, xu hướng già hóa dân số cùng sự dịch chuyển của các chuỗi cung ứng toàn cầu đang làm thay đổi nhu cầu tuyển dụng, yêu cầu về kỹ năng và cơ hội việc làm; thách thức đặt ra hiện nay không chỉ là tạo việc làm cho thanh niên, mà còn là giúp họ tiếp cận được việc làm năng suất, thỏa đáng và có khả năng thích ứng với những thay đổi ngày càng phức tạp của thị trường lao động.

Đây cũng là chủ đề được đề cập tới tại hội thảo "Việc làm thanh niên và xu hướng thị trường lao động: Dữ liệu, bằng chứng và truyền thông". Sự kiện được Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam phối hợp với Học viện Báo chí và Tuyên truyền (AJC) tổ chức tại Hà Nội ngày 18/9, với sự hỗ trợ của Chương trình Đối tác ILO - Hàn Quốc.

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 15 - 24 tuổi tại Việt Nam quý II năm 2026 là 8,67%, tức là cao gần gấp 4 lần tỷ lệ thất nghiệp chung trong độ tuổi lao động. Nhưng ngay cả trong nhóm thanh niên đang có việc làm, chất lượng việc làm vẫn là vấn đề đáng quan tâm.

Trên thực tế, trong năm 2024, 57,5% việc làm của thanh niên là việc làm phi chính thức, trong khi chỉ 41,4% thanh niên tham gia bảo hiểm xã hội. Điều này cho thấy nhiều lao động trẻ vẫn đang làm việc trong những công việc thiếu sự bảo vệ cần thiết, ít cơ hội nâng cao kỹ năng và phát triển nghề nghiệp, đồng thời dễ bị tác động hơn trước những biến động của nền kinh tế.

1,4 triệu thanh niên tại Việt Nam không có việc làm, không học tập, không tham gia đào tạo nghề

Đáng chú ý, tại hội thảo, các chuyên gia cũng thảo luận về khái niệm thanh niên không có việc làm, không tham gia học tập hoặc đào tạo (NEET - Not in Education, Employment, or Training - những người "ba không": không việc làm, không học tập và không tham gia đào tạo nghề). Đây là một chỉ số phản ánh những khó khăn mà thanh niên gặp phải trong quá trình chuyển tiếp từ học tập sang thị trường lao động. Theo Cục Thống kê, ước tính có 1,4 triệu thanh niên tại Việt Nam thuộc nhóm NEET trong quý II/2026. Trên toàn cầu, theo báo cáo Xu hướng Việc làm Thanh niên Toàn cầu 2026 của ILO, con số này lên tới khoảng 257 triệu người, tương đương 20% dân số thanh niên thế giới.

Trước tình trạng này, theo PGS. TS Phạm Minh Sơn, Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền: "Truyền thông có vai trò quan trọng trong việc giúp công chúng hiểu rõ hơn những cơ hội và thách thức trên thị trường lao động mà thanh niên đang gặp phải".

PGS nhấn mạnh, trang bị cho sinh viên báo chí và cán bộ truyền thông kiến thức, kỹ năng khai thác và sử dụng dữ liệu thị trường lao động một cách hiệu quả là một trong hững nhiệm vụ quan trọng của Học viện và sự hợp tác với ILO góp phần nâng cao năng lực này".

Về phía ILO, bà Sinwon Park, Giám đốc ILO tại Việt Nam nhấn mạnh: "ILO tin rằng đầu tư vào thanh niên chính là đầu tư cho tương lai. Khi thanh niên được tiếp cận việc làm thỏa đáng, được trang bị kỹ năng phù hợp, và có cơ hội bình đẳng, công bằng để phát huy tiềm năng của mình, những lợi ích mang lại sẽ vượt xa phạm vi của mỗi cá nhân. Họ sẽ góp phần xây dựng lực lượng lao động có năng suất cao hơn, các doanh nghiệp vững mạnh hơn, thị trường lao động bao trùm hơn và một tương lai phát triển bền vững hơn".

Ông Felix Weidenkaff, chuyên gia chính sách thị trường lao động và việc làm, Văn phòng ILO Việt Nam, tỷ lệ thất nghiệp và tỷ lệ thanh niên NEET là những chỉ số vô cùng quan trọng. Chúng phản ánh mức độ lành mạnh của nền kinh tế và thị trường lao động trong việc thu hút và tạo cơ hội việc làm cho giới trẻ.

Tuy nhiên, theo ông, đối với một nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh, thu hút nhiều vốn đầu tư và có thị trường việc làm đang mở rộng như Việt Nam, các chỉ số này có thể chưa phản ánh đầy đủ bức tranh toàn cảnh so với các thước đo khác.

"Xét trên bình diện quốc tế, Việt Nam đang thể hiện rất tốt ở nhiều chỉ số kinh tế và thị trường lao động, với tỷ lệ thất nghiệp thấp hơn so với nhiều quốc gia khác trên thế giới. Hơn nữa, Việt Nam cũng rất may mắn khi sở hữu hệ thống thông tin thị trường lao động và hệ thống thống kê mạnh mẽ - được vận hành bởi Cục Thống kê - với khả năng cung cấp dữ liệu chất lượng cao, cập nhật thường xuyên và đáng tin cậy. Đây thực sự là một điểm sáng nổi bật trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương", chuyên gia của ILO Việt Nam phân tích.

Tuy nhiên, theo ông, chúng ta có thể mở rộng trọng tâm sang các lĩnh vực khác cần được quan tâm, bao gồm 4 nhóm chính: Chất lượng việc làm; quá trình chuyển tiếp từ trường học sang thị trường lao động, hoặc sự chuyển đổi giữa các công việc - ví dụ như chuyển sang một công việc tốt hơn; sự hòa nhập, bình đẳng giới và chống phân biệt đối xử; tập trung vào các thước đo mới.

Trong số đó, về nhóm thứ 4, theo chuyên gia của ILO Việt Nam, nền kinh tế và thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng. Do đó, các chỉ số thống kê cũng cần bắt kịp những biến chuyển lớn này. Chẳng hạn như đo lường các hoạt động trong nền kinh tế nền tảng số hay xác định các tiêu chí cho "việc làm xanh".

Dù có việc làm, thanh niên vẫn cần liên tục cập nhật xu hướng

Ở góc độ khác, theo bà Nguyễn Thị Hoàng Nguyên, Phó Giám đốc Trung tâm thông tin, phân tích dự báo chiến lược và dịch vụ công, Viện Khoa học tổ chức nhà nước và lao động (Bộ Nội vụ), cho rằng cần có sự chủ động kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp.

Bà Hoàng Nguyên phân tích, qua khảo sát thực tế tại nhiều cơ sở đào tạo và trường đại học, các trường hiện khá tự tin trong việc chủ động kết nối với những doanh nghiệp lớn và các tập đoàn có vốn đầu tư nước ngoài. Mục tiêu của nhà trường không chỉ dừng lại ở việc nâng tỷ lệ sinh viên có việc làm lên 80% hay 90%, mà là tạo cơ hội tiếp cận những việc làm tốt và chất lượng cho sinh viên. Do đó, việc nhà trường luôn theo sát và nối kết người học với thế giới nghề nghiệp là giải pháp hiệu quả giúp rút ngắn quá trình chuyển tiếp từ trường học sang thị trường lao động.

Về việc khai thác thông tin thị trường lao động, theo bà Hoàng Nguyên, thông tin thị trường lao động đóng vai trò rất quan trọng trong cả quá trình chuyển tiếp lẫn lộ trình thăng tiến. Ngay cả khi đã có việc làm, thanh niên vẫn cần liên tục cập nhật xu hướng thị trường để chủ động trang bị thêm kiến thức và phát triển bản thân trên con đường nghề nghiệp.

Vậy, thanh niên có nên đi làm thêm thật nhiều để chuẩn bị hành trang lập nghiệp và cách rèn luyện kỹ năng hiệu quả?

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Mai, Quyền Trưởng Ban Thống kê Dân số và Lao động, Cục Thống kê (Bộ Tài chính): "Tôi nghĩ là 'dục tốc bất đạt', không quá nóng vội. Chúng ta trau dồi cho bản thân thật tốt và tận dụng tất cả cơ hội học tập cũng như cơ hội được thực tập của nhà trường thì các bạn sinh viên sẽ thật sự tự tin tìm được công việc".

Theo bà, điều quan trọng đầu tiên là chúng ta tìm cho mình một kỹ năng cần thiết và tìm cho mình một lý do tại sao chúng ta cần kỹ năng đấy. Nhưng thứ quan trọng hơn là chúng ta cần kỷ luật. Nhiều người nói cần động lực lớn để thành công, nhưng thật ra chúng ta chỉ cần những kỷ luật nhỏ.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng lý giải về nghịch lý kinh nghiệm khi tuyển dụng và gợi ý các bạn trẻ nên chủ động thực tập để tích lũy kỹ năng thực tế. Cuối cùng, các chuyên gia đề cập đến tầm quan trọng của việc dự báo nhu cầu nhân lực và sự phối hợp giữa chính sách nhà nước với doanh nghiệp để hỗ trợ thanh niên tìm kiếm việc làm thỏa đáng.

(Ảnh: MH/BTC)