Sau sai phạm coi thi tại điểm thi THPT chuyên Tuyên Quang, nhiều ý kiến đặt câu hỏi: nếu camera AI đã được ứng dụng rộng rãi, vì sao Việt Nam chưa lắp đặt trong các phòng thi?
Theo ông Đoàn Mạnh Hà - Giám đốc điều hành Bkav AI - Việt Nam hiện đã làm chủ phần cứng và công nghệ lõi của camera AI. Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở chỗ có công nghệ hay không, mà ở việc phòng thi là một trong những môi trường khó giám sát nhất đối với AI.
“Camera AI có thể cùng lúc giám sát hơn 10.000 phòng thi”
Theo ông Hà, camera AI có lợi thế về khả năng hoạt động bền bỉ, giám sát đồng thời trên quy mô lớn. Một mô hình có thể cùng lúc theo dõi hơn 10.000 phòng thi, hoạt động liên tục nhiều giờ mà không bỏ sót các dấu hiệu bất thường.
Hệ thống có thể tự động phân loại hành vi theo nhiều cấp độ như:
- Chuyển động bất thường: Quay ngang, quay ngửa, trao đổi đồ vật, rời khỏi vị trí.
- Tương tác với thiết bị cấm: Sử dụng điện thoại, mang tài liệu dưới gầm bàn.
- Hành vi gian lận công nghệ cao: Đeo tai nghe siêu nhỏ (nếu thuật toán được tối ưu cho việc phân tích vùng tai và hành vi nghiêng đầu nghe ngóng).
Qua đó, camera AI có thể tạo thêm một lớp giám sát tự động bên cạnh giám thị truyền thống.
Tại Bkav, từ năm 2019, sau khi hợp tác với Qualcomm, công ty đã chuyển các mô hình AI sang kiến trúc xử lý tại biên (Edge AI). Toàn bộ hình ảnh được phân tích ngay trên camera hoặc AI Box tại phòng thi. Chỉ những trường hợp nghi vấn mới được cắt thành đoạn video 5-10 giây hoặc ảnh chụp, mã hóa và gửi về máy chủ để xác minh.
Theo Giám điều Điều hành BKav AI, cách làm này giúp giảm tới 99% lưu lượng truyền tải và giảm tải đáng kể cho hạ tầng trung tâm.
Quan trọng hơn, công nghệ xử lý tại biên giúp hệ thống có thể mở rộng quy mô không giới hạn vì không tạo ra "điểm nghẽn". Càng nhiều phòng thi được triển khai, ưu thế của kiến trúc Edge AI càng rõ nét.
Tuy nhiên, ông Hà cũng cảnh báo, kỳ vọng camera AI có thể tự phát hiện mọi hành vi gian lận là một ngộ nhận.
"Camera AI không đọc được suy nghĩ. Nó chỉ nhận diện các hành vi vật lý bất thường dựa trên dữ liệu đã được huấn luyện."
“Lắp camera ở phòng thi còn khó hơn ở sân bay, ngân hàng”
Điều khó nhất hiện nay không phải phát hiện một cử động, mà là hiểu đúng ngữ cảnh của cử động đó.
Trong phòng thi, học sinh ngồi rất sát nhau nên bàn tay của một thí sinh có thể bị người ngồi trước che khuất. Một động tác đưa tay lên tai có thể chỉ là gãi tai, nhưng cũng có thể là sử dụng tai nghe siêu nhỏ.
Theo ông Hà, việc giám sát phòng thi bằng AI thậm chí còn khó hơn nhận diện nguy cơ tại sân bay hay ngân hàng.
"Sân bay hay ngân hàng là bài toán nhận diện các nguy cơ vĩ mô. Trong khi đó, phòng thi là bài toán phân tích hành vi vi mô."
Camera AI phải theo dõi cùng lúc khoảng 30 học sinh gần như bất động trong suốt thời gian làm bài, đồng thời phân tích những dấu hiệu rất nhỏ như hướng nhìn, cử động ngón tay hay một mẩu giấy bị che dưới nhiều lớp đề thi và giấy nháp.
Chính vì vậy, camera AI chỉ có thể đóng vai trò như một màng lọc, phát hiện các "dấu hiệu vi phạm" để giám thị là con người đưa ra quyết định cuối cùng.
“Nó vốn dĩ không phải một ‘phép màu’ nhận diện được mọi thủ đoạn tinh vi nhất . Và quyết định cuối cùng về việc có vi phạm quy chế hay không vẫn phải do giám thị đưa ra.”
Để giảm các trường hợp nhận diện nhầm, thuật toán phải liên tục được tinh chỉnh bằng lượng dữ liệu thực tế lớn để thích nghi với đặc thù phòng thi.
“Đáng lo nhất không phải chuyện lộ đề thi”
Một trong những điều khiến nhiều người lo ngại nhất về camera AI là khả năng làm tăng nguy cơ lộ đề thi. Tuy nhiên, theo đại diện Bkav, đó lại không phải rủi ro lớn nhất.
“ Để đọc được nội dung trên đề thi, camera phải có độ phân giải cực lớn, zoom quang học mạnh và góc quay trực diện vào tờ đề. Trong khi camera trong phòng thi dùng ống kính góc rộng để quan sát toàn cảnh nên gần như không thể đọc được nội dung trên bàn thí sinh.”
Điều đáng lo hơn nằm ở an toàn thông tin của toàn bộ hệ thống. Nếu sử dụng thiết bị giá rẻ hoặc không rõ nguồn gốc, firmware có thể bị cài backdoor, tạo điều kiện để kẻ xấu xem trộm dữ liệu, can thiệp hình ảnh hoặc giả mạo video.
Hơn nữa, dữ liệu truyền từ phòng thi về trung tâm nếu không được mã hóa đầu cuối sẽ dễ bị đánh chặn trên đường truyền nội bộ.
"Điểm mấu chốt không phải camera có nhìn thấy đề thi hay không, mà là toàn bộ hệ thống phải được thiết kế an toàn ngay từ đầu."
Theo ông Hà, để lắp đặt ở phòng thi hiệu quả nhất, camera AI phải đáp ứng các tiêu chí tối thiểu sau:
- Năng lực tính toán: Phát hiện hành vi phức tạp với tốc độ khung hình cao, không có độ trễ.
- An toàn thông tin: Không có backdoor. Ưu tiên các thiết bị “Make in Vietnam” để đảm bảo chủ quyền dữ liệu.
- Chất lượng quang học: Cảm biến nhạy sáng tốt, chống ngược sáng để xử lý các điều kiện ánh sáng phức tạp trong lớp học.
- Cơ chế hoạt động độc lập: Vẫn tiếp tục ghi hình và phân tích bằng AI ngay cả khi đứt kết nối mạng tạm thời, sau đó tự động đồng bộ khi có mạng lại.
Đối với các rủi ro vừa nêu, Bkav đã có giải pháp là công nghệ xử lý tại biên. Đi kèm với nó, mọi video bằng chứng cũng được băm (hash), ký số và lưu nhật ký truy cập, giúp mọi thao tác xem, tải hay chỉnh sửa đều để lại dấu vết.
“Việt Nam cần thử nghiệm rồi dùng kết quả thực tiễn để xây hành lang pháp lý”
Trên thế giới, nhiều quốc gia như Trung Quốc hay Ấn Độ đã ứng dụng camera AI trong giám sát thi cử, góp phần nâng cao tính minh bạch và hạn chế gian lận có tổ chức.
Việt Nam hiện nay đã làm chủ hoàn toàn công nghệ từ phần cứng đến thuật toán tại biên. Hệ thống đã sẵn sàng để ứng dụng. Chúng ta không còn ở thế đi sau chờ học hỏi hay chuyển giao.
Nếu áp dụng, hệ thống camera AI sẽ là một cơ chế hậu kiểm xuất sắc dựa trên tính công khai, minh bạch của phòng thi. Theo ông Hà, thay vì chờ đợi hành lang pháp lý hoàn thiện rồi mới làm, chúng ta cần chủ động áp dụng mô hình Sandbox (thử nghiệm có kiểm soát) tại một số hội đồng thi.
Chính dữ liệu và hiệu quả từ thực tiễn thử nghiệm này mới là động lực đẩy nhanh các quy định pháp lý tự điều chỉnh và bám sát thực tế. Đây cũng chính là chiến lược thúc đẩy thử nghiệm có kiểm soát để lấy kết quả thực tiễn đưa vào chính sách, là đường lối mà Đảng và nhà nước đang thúc đẩy mạnh mẽ.
Dù vậy, ông Hà nhấn mạnh: camera AI không nên được xem là một "giám thị điện tử" thay thế con người.
" Máy móc xử lý sự kiện dựa trên xác suất và thuật toán. Con người xử lý tình huống dựa trên ngữ cảnh, đạo đức và tính nhân văn. AI có thể phát hiện 1.000 điểm bất thường trong chớp mắt, nhưng quyết định một hành vi có thực sự là gian lận hay không luôn phải thuộc về giám thị."
Thêm SOHA trên Google
