Tham vọng địa chính trị của Thổ Nhĩ Kỳ đang được hiện thực hóa từng bước qua công nghiệp quốc phòng. Mới đây, Ankara và Madrid đã công bố dự án cùng chế tạo tàu sân bay lớn nhất châu Âu - một bước đi gây chấn động NATO, khi Tây Ban Nha vốn là nước duy nhất không tăng ngân sách quốc phòng như các đồng minh còn lại.
Thông tin trên được đưa ra vào ngày 3/7 vừa qua, khi Cơ quan Công nghiệp Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ (SSB) xác nhận kế hoạch hợp tác với tập đoàn Navantia của Tây Ban Nha, để đóng một hàng không mẫu hạm có chiều dài lên tới 300 mét. Con tàu sẽ được thi công ngay tại các nhà máy đóng tàu ở Istanbul, tận dụng tối đa hệ sinh thái công nghiệp quốc phòng bản địa vốn đang phát triển mạnh mẽ của Thổ Nhĩ Kỳ.
Theo Army-Recognition, dự án chung này sẽ đưa Thổ Nhĩ Kỳ bước vào "câu lạc bộ" các cường quốc sở hữu hàng không mẫu hạm tầm cỡ, có thể sánh với cả Mỹ và Trung Quốc. Điều này đồng nghĩa với việc Ankara sẽ có công cụ răn đe hiệu quả để khẳng định lợi ích ở cả Biển Đen lẫn Địa Trung Hải - hai mặt trận địa chính trị đang ngày càng căng thẳng.
"Đôi bên cùng có lợi"
Tại hội nghị NATO diễn ra ở La Hay, các nước châu Âu lần đầu cam kết tăng chi tiêu quốc phòng lên mức 5% GDP - một nỗ lực nhằm đáp trả sự trỗi dậy của Moskva. Tuy nhiên, Tây Ban Nha là nước duy nhất không tham gia cam kết này, gây bất ngờ lớn cho đại diện Mỹ.
Dẫu vậy, Madrid vẫn thể hiện rõ tham vọng sở hữu tàu sân bay - một trong những khí tài đắt đỏ và đòi hỏi năng lực công nghiệp cao. Động thái bắt tay với Thổ Nhĩ Kỳ được xem là "nước cờ hai đích": vừa giúp Tây Ban Nha hiện thực hóa tham vọng chiến lược mà không cần gánh toàn bộ chi phí, vừa tạo điều kiện để Ankara mở rộng ảnh hưởng trong NATO thông qua "sự bảo trợ kỹ thuật".
Đây là một chiến thuật khôn ngoan của Thổ Nhĩ Kỳ, bởi Madrid hiện là một trong những thành viên ít chủ động nhất trong NATO. Việc Tây Ban Nha hợp tác chặt chẽ với Ankara, thay vì đầu tư vào năng lực phòng thủ tập thể của liên minh, được cho là làm lợi cho riêng Thổ Nhĩ Kỳ hơn là toàn khối.
"Đế chế Ottoman mới"
Trong thập kỷ qua, Thổ Nhĩ Kỳ liên tục vướng vào tranh chấp địa chính trị: từ mâu thuẫn với Hy Lạp về quyền khai thác khí đốt ở biển Aegean, căng thẳng với Moskva tại Biển Đen, đến xung đột lợi ích với Israel và Ai Cập ở Địa Trung Hải. Để giành thế thượng phong, Ankara buộc phải đầu tư mạnh tay vào hiện đại hóa lực lượng hải quân.
Việc phát triển mẫu hàng không mẫu hạm cỡ lớn không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng. Đây là công cụ chiến lược để Thổ Nhĩ Kỳ khẳng định vai trò cường quốc hải quân khu vực. Trong bối cảnh Mỹ dần thu hẹp hiện diện tại Trung Đông, Thổ Nhĩ Kỳ được cho là đang trỗi dậy như một "bản sao Ottoman thế kỷ 21", có đủ năng lực để kiểm soát không gian từ đông Địa Trung Hải đến vùng Balkan.
Dự án hợp tác với Tây Ban Nha còn cho thấy Ankara sẵn sàng dùng công nghiệp quốc phòng làm đòn bẩy chính trị. Khi nắm vai trò "đối tác không thể thiếu" của các nước châu Âu muốn hiện đại hóa quốc phòng nhưng không tăng chi tiêu, Thổ Nhĩ Kỳ sẽ từ từ chiếm vị trí trung tâm trong NATO, thay vì bị xem là "thành viên bên lề".
Châu Âu có "siêu chiến hạm" đầu tiên cạnh tranh với Mỹ - Trung?
Theo đánh giá sơ bộ, hàng không mẫu hạm mới của Thổ Nhĩ Kỳ và Tây Ban Nha có thể đạt lượng giãn nước tương đương tàu Type 003 của Trung Quốc hoặc lớp Queen Elizabeth của Anh. Dự kiến tàu sẽ mang theo cả chiến đấu cơ không người lái và các máy bay cất - hạ cánh thẳng đứng, phù hợp với chiến lược tác chiến hỗn hợp mà Ankara đang theo đuổi.
Nếu hoàn thành đúng tiến độ trong thập kỷ tới, đây sẽ là hàng không mẫu hạm lớn nhất châu Âu, vượt qua cả tàu Charles de Gaulle của Pháp. Điều này sẽ giúp Thổ Nhĩ Kỳ có thể triển khai sức mạnh trên biển xa hơn bao giờ hết, đặc biệt trong các chiến dịch chống lại các nhóm dân quân ở Libya, hay bảo vệ các giàn khoan dầu khí ở phía đông Địa Trung Hải.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của Thổ Nhĩ Kỳ cũng đặt ra dấu hỏi lớn cho nội bộ NATO. Khi một thành viên mở rộng sức mạnh quân sự vượt xa tầm phòng thủ thuần túy, liệu NATO có tiếp tục giữ được sự cân bằng, hay sẽ chứng kiến làn sóng mới của chủ nghĩa "đơn phương chiến lược"?