Khi nhìn vào dàn doanh nhân tháp tùng Tổng thống Vladimir Putin đến Trung Quốc mới đây, có một chi tiết khiến công chúng chú ý. Người ta chỉ thấy dàn CEO của các tập đoàn dầu mỏ, hạt nhân, không gian hay ngân hàng thay vì những người đứng đầu trong lĩnh vực công nghệ cao.
Điều này cho thấy một thực tế khác biệt khi Nga có rất ít các ông trùm kiểu Elon Musk hay Tim Cook hay Jensen Huang, nổi bật trong các lĩnh vực như AI hay sản phẩm tiêu dùng.
Nguyên nhân của điều này có thể đến từ những khác biệt về mô hình phát triển kinh tế và văn hóa của người Nga.
Trong khi mô hình Mỹ dựa trên sáng kiến tư nhân và vốn mạo hiểm; Trung Quốc kết hợp sự chỉ đạo chiến lược với sự cạnh tranh khốc liệt trong thị trường tiêu dùng nội địa, Nga lại theo đuổi mô hình dạng nhà nước là “kiến trúc sư trưởng” quyết định tất cả.
Điều này tạo ra một môi trường mà các doanh nghiệp tư nhân không đóng vai trò là động cơ thay đổi hay chi phối hoàn toàn mà thay vào đó phải hoạt động trong những ranh giới được xác định sẵn. Trong mô hình này, nhà nước là người đưa ra quyết định tối cao về việc Nga nên sản xuất tên lửa hay bộ vi xử lý.
Một đặc điểm quan trọng khác của mô hình Nga là sự ưu tiên tuyệt đối cho an ninh quốc gia. Kremlin coi khả năng đổi mới sáng tạo là một công cụ sức mạnh của đại cường, giúp đạt được các mục tiêu cạnh tranh chiến lược.
Khi an ninh trở thành mục tiêu tối thượng, các nguồn lực sẽ bị hút vào tổ hợp công nghiệp quốc phòng thay vì các lĩnh vực công nghệ dân dụng như điện thoại thông minh hay phần mềm tiêu dùng.
Khoảng cách giữa khoa học cơ bản và thương mại hóa
Nga sở hữu những thành tựu rực rỡ trong không gian, năng lượng hạt nhân và toán học lý thuyết. Tuy nhiên, việc thương mại hóa các kết quả nghiên cứu này lại không quá được chú trọng ở Nga.
Sự khác biệt về số lượng startup AI và xếp hạng Chỉ số Đổi mới Toàn cầu (GII) cho thấy Nga dù có tiềm năng khoa học cao nhưng khả năng chuyển hóa thành các doanh nghiệp khởi nghiệp thương mại lại rất thấp.
Nga có tỷ lệ nộp đơn đăng ký sáng chế của cư dân cao hơn mức trung bình của OECD, nhưng sự tham gia của ngành công nghiệp vào các hoạt động đổi mới sáng tạo lại thấp hơn tất cả các nền kinh tế OECD.
Điều này cho thấy kiến thức khoa học tại Nga thường "nằm trên giấy" hoặc bị kẹt trong các viện nghiên cứu thay vì trở thành sản phẩm thương mại mang lại lợi nhuận khổng lồ như cách Elon Musk đã làm với SpaceX dựa trên các nền tảng kỹ thuật sẵn có.
Theo Atlantic Council, trong khi tại Mỹ, các startup là nguồn gốc của sự đổi mới, thì tại Nga, mảnh đất này bị chiếm lĩnh bởi một vài "người khổng lồ" đa ngành, tạo ra các rào cản xâm nhập thị trường cực lớn cho các doanh nghiệp mới.
Các công ty lớn nhất của Nga như Yandex hay Sberbank đã phát triển thành những "siêu nền tảng". Người dùng có thể thực hiện hầu như mọi nhu cầu trên một nền tảng duy nhất: từ tìm kiếm thông tin, gọi xe, đặt đồ ăn, cho đến dịch vụ ngân hàng và giải trí. Yandex, khởi đầu là một công cụ tìm kiếm tiếng Nga, nay đã vươn ra ít nhất 14 ngành công nghiệp internet khác nhau.
Mặc dù các hệ sinh thái này mang lại sự tiện lợi cho người dùng và thể hiện trình độ AI, học máy ấn tượng, chúng lại để lại rất ít thị phần cho các startup.
Các công ty Big Tech của Nga có xu hướng mua lại các đối thủ nhỏ hơn ngay từ khi họ mới nảy mầm. Hơn nữa, vì các ông lớn này đã sớm áp dụng các công nghệ mới nổi, họ trở nên rất bền vững trước sự đe dọa của các công nghệ đột phá khiến cơ hội cho những "người phá luật" như Elon Musk trở nên cực kỳ mong manh.
Sự khan hiếm các kỳ lân công nghệ là một điều gây ngạc nhiên nếu xét đến nguồn vốn nhân lực CNTT mạnh mẽ của Nga. Tuy nhiên, khi các "siêu thực thể" đã có mặt ở hầu hết các ngõ ngách của internet, các startup phải đối mặt với vô vàn thách thức để thành công.
Kaspersky Lab là một trong những sản phẩm công nghệ xuất khẩu thành công nhất của Nga, nhưng vấn đề là nó luôn bị bị mang tiếng là có liên quan đến chính phủ Nga. Dù Eugene Kaspersky liên tục phủ nhận và thậm chí đề nghị cung cấp mã nguồn để kiểm tra, các chính phủ phương Tây vẫn ra lệnh cấm phần mềm này vì lo ngại nó có thể được sử dụng như một công cụ gián điệp.
Sự việc của Kaspersky cho thấy một "lời nguyền" khác đối với các công ty công nghệ Nga: Nguồn gốc quốc gia và sự hoài nghi từ phương Tây trở thành một rào cản địa chính trị khiến họ không thể phổ biến ra toàn thế giới.
Niềm tin này đã bẻ gãy khả năng trở thành những ông trùm toàn cầu của các doanh nhân Nga, ngay cả khi sản phẩm của họ thực sự chất lượng.
Rào cản văn hóa
Nga cũng có một mã văn hóa độc đáo liên quan đến tầng lớp trí thức vốn có sự xa cách nhất định với các giá trị thương mại và tư bản.
Trong lịch sử, tầng lớp trí thức Nga tự coi mình là "người mang trí tuệ và lương tâm" của xã hội, ưu tiên những câu hỏi triết học về số phận quốc gia hơn là việc tối ưu hóa lợi nhuận.
Văn hóa này tạo ra một nghịch lý: Nga sản sinh ra những bộ óc toán học và kỹ thuật xuất chúng, nhưng những người này thường thích làm việc trong các viện nghiên cứu hoặc các công ty lớn hơn là dấn thân vào con đường khởi nghiệp đầy sóng gió.
Nga có một "sự sùng bái" đối với các ngành khoa học cứng như vật lý hay toán học lý thuyết, nhưng dường như không để tâm đến các kỹ năng về marketing, quản trị kinh doanh hay tâm lý khách hàng.
Đây chính là lý do tại sao Nga có thể làm ra những động cơ tên lửa tuyệt vời nhưng lại thất bại trong việc sản xuất một chiếc điện thoại thông minh có thể cạnh tranh với iPhone. Elon Musk thành công vì ông là sự kết hợp giữa một kỹ sư và một thiên tài marketing.
Nền kinh tế Nga cũng dựa nhiều vào xuất khẩu nguyên liệu thô, đặc biệt là dầu mỏ và khí đốt, điều này được cho là đã cản trở động lực đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực khác.
Khi dầu giá cao, nhà nước có đủ ngân sách để duy trì các ngành công nghiệp chiến lược mà không cần đến sự đột phá về hiệu suất. Đầu tư thường ưu tiên cho các tập đoàn quốc doanh và lĩnh vực quốc phòng thay vì các ngành công nghiệp tiêu dùng cạnh tranh.
Nước Nga vẫn là một cường quốc công nghệ, nhưng để có một Elon Musk là điều khó vì đơn giản họ là một quốc gia rất khác biệt.
