Từ group "con ghét bố mẹ" 262.000 thành viên, chuyên gia chỉ ra việc cha mẹ nên làm trước cả việc hỏi "Tại sao?"

Những ngày cuối tháng 9, hội nhóm Facebook có tên “con ghét bố mẹ” bất ngờ được nhiều người chú ý. Theo ghi nhận, nhóm từ khoảng 58.000 thành viên vào ngày 28/9 đã vượt 194.000 người vào ngày 30/9 và tiếp tục tăng lên 262.000 thành viên vào sáng 1/10.

Bên trong nhóm là những câu chuyện rất khác nhau. Có người kể về việc bị cha mẹ so sánh, ép học, kiểm soát điện thoại, can thiệp vào chuyện tình cảm hay lựa chọn cá nhân. Cũng có những người trưởng thành chia sẻ lại những tổn thương từ thời thơ ấu. Bên cạnh những bài viết khá bình tĩnh, một số chia sẻ và bình luận cũng mang màu sắc cực đoan.

Từ tên gọi của group đến tốc độ tăng thành viên đều khiến người ta không khỏi giật mình. Một số người còn trăn trở đặt câu hỏi liệu đây có phải dấu hiệu cho thấy ngày càng nhiều trẻ em có mâu thuẫn với cha mẹ.

Tuy nhiên, Tiến sĩ Tâm lý, chuyên ngành Tâm lý học lâm sàng Trẻ em và Vị thành niên Nguyễn Thị Thu Hiền - chuyên gia được đào tạo chuyên sâu về tâm lý lâm sàng, tham vấn và hỗ trợ tâm lý cho trẻ em, người trưởng thành, cho rằng không nên nhìn vào tên nhóm hay số lượng thành viên rồi vội kết luận rằng ngày càng có nhiều trẻ “ghét bố mẹ”. Chị được đào tạo từ bậc Đại học tại Đại học Sư phạm Hà Nội, sau đó học chuyên sâu về tâm lý lâm sàng tại Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội và là một trong những nghiên cứu sinh đầu tiên thuộc chương trình hợp tác đào tạo tâm lý lâm sàng giữa Đại học Giáo dục và Đại học Vanderbilt (Mỹ).

Với hơn 18 năm thực hành trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần và tham vấn, hỗ trợ tâm lý cho trẻ vị thành niên, người trưởng thành và các nhóm dễ bị tổn thương, chị cho rằng tốc độ tăng quá nhanh của nhóm còn có thể đến từ hiệu ứng lan truyền trên mạng xã hội, sự tò mò và việc nhiều phụ huynh, người trưởng thành tham gia để quan sát.

262.000 thành viên và câu chuyện phía sau một con số

Điều Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hiền chú ý hơn là những câu chuyện được chia sẻ trong nhóm.

“Có trẻ nói về việc bị so sánh, bị ép học, kiểm soát điện thoại, chuyện tình cảm, lựa chọn cá nhân; có người trưởng thành kể lại những tổn thương từ thời thơ ấu. Có những chia sẻ khá bình tĩnh và hợp lý, nhưng cũng có những bài viết hoặc bình luận rất cực đoan”, chuyên gia cho biết.

Theo cô, điều đáng chú ý ở đây không chỉ là việc một nhóm có tên gây tranh luận xuất hiện, mà là nhu cầu được nói ra của những người tham gia.

“Dưới góc độ tâm lý, điều này cho thấy một nhu cầu rất rõ: nhu cầu được nói ra, được lắng nghe, được thấu hiểu và được công nhận cảm xúc”, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hiền nhận định.

Từ đó, chuyên gia cho rằng thay vì chỉ hỏi “Tại sao con cái lại ghét bố mẹ?”, người lớn nên đặt một câu hỏi khác: “Tại sao có những điều một đứa trẻ sẵn sàng nói với hàng nghìn người xa lạ trên mạng nhưng lại cảm thấy rất khó nói với cha mẹ mình?”. Đây cũng là lý do không nên hiểu chữ “ghét” trong tên nhóm hoàn toàn theo nghĩa đen.

Theo chuyên gia, một câu nói rất mạnh đôi khi là cách trẻ diễn đạt những cảm xúc mà các em chưa đủ khả năng gọi tên. Đằng sau câu “con ghét bố mẹ” có thể là tức giận, thất vọng, tổn thương, xấu hổ, bất lực, cô đơn hoặc cảm giác mình không được tôn trọng. Bởi đôi khi điều trẻ muốn nói thực sự là “Con rất buồn vì bố mẹ không hiểu con”, “Con cảm thấy mình chẳng bao giờ đủ tốt”, “Con không được quyền quyết định điều gì” hoặc “Con muốn bố mẹ lắng nghe cảm xúc của con trước khi phán xét con”.

Ở tuổi vị thành niên, trẻ đồng thời có hai nhu cầu tưởng như đối lập nhưng thực tế lại cùng tồn tại. Đây là giai đoạn trẻ đang hình thành bản sắc, tăng nhu cầu tự chủ và muốn được nhìn nhận như một cá nhân có quan điểm riêng. Các em vẫn cần sự yêu thương, an toàn và công nhận từ gia đình, nhưng cũng muốn có quyền lựa chọn, không gian riêng và được coi trọng ý kiến của mình.

Một phân tích tổng hợp trên hơn 126.000 trẻ em và thanh thiếu niên cho thấy sự hỗ trợ quyền tự chủ của cha mẹ liên quan tích cực với sức khỏe tâm lý của con, trong khi kiểu kiểm soát tâm lý quá mức có liên quan với nhiều biểu hiện khó khăn tâm lý hơn. Vì thế, người lớn cần cố gắng nghe thông điệp nằm phía sau chữ “ghét”, thay vì chỉ phản ứng với từ ngữ đó. Tuy nhiên, công nhận cảm xúc không có nghĩa là chấp nhận mọi hành vi. Trẻ có quyền giận dữ, thất vọng, thậm chí có lúc cảm thấy “ghét”, nhưng vẫn cần được dạy cách biểu đạt cảm xúc mà không xúc phạm hoặc gây tổn thương người khác.

Những trải nghiệm lặp lại có thể làm khoảng cách lớn dần

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hiền, một lần bị mắng hay một lần bị so sánh thường chưa đủ để tạo ra khoảng cách lớn giữa cha mẹ và con cái. Vấn đề nằm ở sự lặp lại của trải nghiệm và cách đứa trẻ diễn giải trải nghiệm đó.

“Nếu trẻ thường xuyên nghe những câu như ‘Con xem bạn A học thế nào’, điều đọng lại sau nhiều lần có thể không còn là chuyện điểm số mà trở thành một niềm tin: ‘Mình không bao giờ đủ tốt với bố mẹ’. Nếu cha mẹ liên tục kiểm soát bạn bè, điện thoại, quần áo, sở thích hay lựa chọn của con mà ít giải thích và thương lượng, trẻ có thể hiểu thành: ‘Bố mẹ không tin mình’”, chuyên gia phân tích.

Tương tự, khi trẻ nói “Con đang rất buồn” nhưng thường xuyên nhận lại những câu như “Có thế mà cũng buồn”, “Bố mẹ khổ hơn con nhiều” hoặc “Bố mẹ làm tất cả cũng chỉ vì con”, trẻ có thể dần học rằng cảm xúc của mình không đáng được lắng nghe.

Một nghiên cứu về phủ nhận cảm xúc trong gia đình cũng cho thấy việc trẻ cảm nhận cảm xúc của mình thường xuyên bị phớt lờ, bác bỏ hoặc trừng phạt có liên hệ với khó khăn trong điều hòa cảm xúc và một số vấn đề tâm lý. Từ đó, một vòng lặp có thể hình thành khi cha mẹ càng lo lắng càng kiểm soát, trẻ càng cảm thấy bị kiểm soát càng giấu giếm hoặc chống đối, cha mẹ thấy con xa cách lại càng tăng kiểm soát.

“Sau một thời gian, xung đột bề mặt có thể vẫn là chuyện học hành hay điện thoại, nhưng vấn đề sâu hơn đã trở thành sự suy giảm lòng tin giữa hai bên”, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hiền nói.

Mạng xã hội vừa là nơi tìm đồng cảm, vừa có thể khuếch đại cảm xúc tiêu cực

Quay trở lại với sự xuất hiện của những group như “Con ghét bố mẹ”, theo nữ Tiến sĩ, việc trẻ tìm đến một cộng đồng online để chia sẻ chuyện gia đình không hoàn toàn chỉ mang ý nghĩa tiêu cực.

“Mặt tích cực là mạng xã hội tạo ra một không gian để trẻ được nói ra và tìm thấy những người có trải nghiệm giống mình. Với một đứa trẻ đang nghĩ ‘chỉ có mình mới gặp chuyện này’, việc đọc một bình luận ‘mình cũng từng như bạn’ có thể làm giảm cảm giác cô độc”, chuyên gia phân tích.

Một phân tích tổng hợp trên hơn 11.000 thanh thiếu niên cho thấy hỗ trợ xã hội trực tuyến có mối liên hệ tích cực với lòng tự trọng; một số nghiên cứu còn ghi nhận mối liên hệ với giảm cô đơn và lo âu xã hội. Tuy nhiên, các tác giả cũng lưu ý rằng hỗ trợ từ những người chỉ quen biết trên mạng không nhất thiết có giá trị giống hỗ trợ từ những mối quan hệ ngoài đời thực.

Ở chiều ngược lại, chuyên gia cho rằng những cộng đồng như vậy cũng có thể tạo ra rủi ro khi câu chuyện gia đình được nhìn từ một phía hoặc những lời khuyên quá nhanh được đưa ra.

“Câu chuyện gia đình được đăng lên mạng thường chỉ phản ánh một lát cắt và một góc nhìn. Người bình luận không biết toàn bộ lịch sử mối quan hệ, tính cách của hai bên hay điều gì đã xảy ra trước và sau sự việc”, cô nói.

Vì thế, những lời khuyên như “Bố mẹ bạn độc hại”, “Hãy cắt đứt quan hệ” hoặc ngược lại “Con cái như vậy là bất hiếu” đều có nguy cơ đơn giản hóa một vấn đề vốn phức tạp.

Một rủi ro khác là hiện tượng “đồng suy tư tiêu cực”, khi nhiều người liên tục kể lại, phân tích và xoáy sâu vào những trải nghiệm đau buồn của nhau. Điều đó ban đầu tạo cảm giác được đồng cảm và gần gũi, nhưng nếu kéo dài có thể duy trì cảm xúc tiêu cực. Các phân tích tổng hợp gần đây cho thấy đồng suy tư có mối liên hệ nhỏ nhưng đáng kể với triệu chứng trầm cảm; nghiên cứu dọc ở thanh thiếu niên cũng ghi nhận đồng suy tư có thể dự báo một phần sự gia tăng triệu chứng trầm cảm về sau.

Ngoài ra, tính ẩn danh của mạng xã hội làm giảm một số rào cản trong giao tiếp. Điều này giúp trẻ dễ nói thật hơn, nhưng cũng khiến con người dễ sử dụng những lời lẽ gay gắt hơn ngoài đời. Khi một cộng đồng tập trung quá nhiều người cùng một trải nghiệm tiêu cực, quan điểm của các thành viên cũng có thể củng cố lẫn nhau và trở nên cực đoan hơn.

Vì vậy, những cộng đồng như vậy có thể vừa là nơi giúp một người giải tỏa và tìm kiếm sự đồng cảm, vừa có nguy cơ trở thành “buồng cộng hưởng” của tổn thương và giận dữ nếu thiếu những phản hồi cân bằng.

Cha mẹ nên làm gì nếu phát hiện con tham gia group?

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hiền, điều cha mẹ không nên làm đầu tiên là tra hỏi hoặc lập tức kiểm tra điện thoại, cấm con tham gia nhóm.

“Điều tôi nghĩ cha mẹ không nên làm đầu tiên là tra hỏi: ‘Tại sao con vào nhóm này?’, ‘Con có nói xấu bố mẹ không?’ hoặc lập tức kiểm tra điện thoại, cấm con tham gia. Nếu phản ứng đầu tiên là giận dữ và kiểm soát, cha mẹ rất dễ vô tình củng cố chính điều trẻ đang nghĩ: ‘Bố mẹ không muốn hiểu mình, bố mẹ chỉ muốn kiểm soát mình’”, chuyên gia nói.

Thay vào đó, cha mẹ có thể bắt đầu nhẹ nhàng hơn, chẳng hạn: “Bố/mẹ thấy gần đây có nhóm này được nhiều bạn trẻ quan tâm. Nếu con có đọc hoặc tham gia thì bố/mẹ muốn biết trong đó có điều gì giống với cảm xúc của con không. Bố/mẹ muốn nghe trước”.

Sau đó, điều khó nhất nhưng quan trọng nhất là nghe trước khi giải thích. Khi con nói “Mẹ lúc nào cũng so sánh con”, phản xạ của nhiều người là “Mẹ làm thế chỉ muốn tốt cho con”. Câu nói này có thể đúng về ý định của người mẹ nhưng lại đóng cuộc trò chuyện. Thay vào đó, cha mẹ có thể hỏi: “Có lần nào mẹ nói như vậy khiến con buồn nhất?”. Khi đó, cha mẹ đang cố hiểu trải nghiệm của con thay vì ngay lập tức bảo vệ mình.

Cha mẹ cũng cần phân biệt giữa cảm xúc và hành vi. Có thể nói: “Bố hiểu lúc đó con rất giận và con có quyền giận, nhưng bố không đồng ý với việc chúng ta xúc phạm nhau”. Cách nói này vừa thừa nhận cảm xúc, vừa giữ được ranh giới.

Nếu sau khi nghe con, cha mẹ nhận ra có những việc mình từng làm chưa phù hợp, chẳng hạn thường xuyên so sánh, ít lắng nghe hay kiểm soát quá mức, thì một lời thừa nhận chân thành có giá trị rất lớn.

“Xin lỗi con không làm giảm quyền uy của cha mẹ; ngược lại, nó cho trẻ thấy rằng trong gia đình, mọi người đều có thể nhìn lại hành vi của mình và sửa chữa mối quan hệ”, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hiền nói.

Sau đó, hai bên có thể thương lượng lại những ranh giới cụ thể xem việc nào con được tự quyết, việc nào cần trao đổi với cha mẹ, những giới hạn nào liên quan đến an toàn mà cha mẹ vẫn phải chịu trách nhiệm.

Cuối cùng, nếu trong những chia sẻ của con xuất hiện những dấu hiệu như bạo lực gia đình, tuyệt vọng kéo dài, ý nghĩ tự làm hại bản thân, bỏ nhà đi hoặc những khó khăn tâm lý nghiêm trọng, vấn đề đã vượt ra ngoài một cuộc “xung đột thế hệ” thông thường. Khi đó cần có sự hỗ trợ của nhà tâm lý, chuyên viên tham vấn hoặc dịch vụ sức khỏe tâm thần phù hợp.

“Theo tôi, thông điệp quan trọng nhất từ hiện tượng “con ghét bố mẹ” không phải là trẻ em ngày nay ghét cha mẹ nhiều hơn, mà là có những đứa trẻ đang rất cần một nơi để nói và một người có thể nghe chúng mà không lập tức phán xét. Điều cha mẹ có thể làm không phải là ngăn con bước vào mọi không gian trên mạng, mà là cố gắng để gia đình trở thành một trong những nơi con cảm thấy đủ an toàn để nói ra những điều khó nói nhất”, cô nhận định.