Thành phố hiện đại nhất Trung Quốc mưa lớn vẫn ngập như thường, Việt Nam dềnh nước xin đừng "khắt khe"?

Từ nhiều năm qua, Trung Quốc đã dồn tiền bạc và công nghệ cho những giải pháp chống ngập úng, nhưng cuộc tấn công của bão Dolphin vào Thượng Hải một lần nữa cho thấy sức người vẫn nhỏ bé trước những diễn biến thời tiết ngày càng thất thường.

Thượng Hải ngoan cường trước thiên tai

Khi siêu bão Dolphin tràn qua Thượng Hải gần đây, siêu đô thị này đã phải đối mặt với chuỗi thời tiết cực đoan liên tiếp, đặt năng lực chống chịu của toàn thành phố vào một bài kiểm tra sinh tử.

Thượng Hải cùng 25 triệu dân đã chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi trận mưa kỷ lục, gió giật dữ dội và lốc xoáy. Toàn bộ cơ sở hạ tầng cùng năng lực ứng phó khẩn cấp của thành phố đã phải hoạt động hết công suất.

Sau những trận mưa như trút nước, ngập lụt đã làm tê liệt nhiều tuyến đường, hầm chui và khu dân cư trên khắp thành phố, đặc biệt là khu vực trung tâm sầm uất như phố Vũ Khang nổi tiếng.

Cần nhớ rằng, Thượng Hải vốn đang áp dụng hệ thống phòng chống lũ lụt nhiều tầng, được coi là một trong những hệ thống tối ưu hàng đầu trên thế giới.

Họ có hệ thống đường ống ngầm tiêu chuẩn chịu trách nhiệm xử lý các trận mưa thông thường, trong khi mạng lưới sông ngòi trên mặt đất cùng hệ thống trạm bơm - cống xả đảm nhận việc thoát nước cho toàn khu vực.

Tại các vùng ven biển và ven sông, đê biển và đê sông đóng vai trò lá chắn trước triều cường. Đối với các thiên tai cực đoan vượt quá thiết kế kỹ thuật tiêu chuẩn, thành phố dựa vào các hồ chứa nước trên mặt đất, hệ thống bơm khẩn cấp và các giải pháp quản lý rủi ro linh hoạt để giảm thiểu thiệt hại.

Hiện nay, khoảng 70% khu vực trung tâm Thượng Hải được thiết kế để chống chịu đợt bão có chu kỳ lặp lại từ 3 đến 5 năm, tương đương với cường độ mưa từ 51,2 đến 58 mm/giờ.

Thế nhưng, bão Dolphin đã vượt xa ngưỡng năng lực này.

Lần đầu tiên kể từ bão Fitow năm 2013, giới chức Thượng Hải đã phải phát cảnh báo đỏ — mức nghiêm trọng nhất — về mưa lớn trên toàn bộ các quận trung tâm vào ngày 9/8. Gió giật trên cấp 8 kéo dài liên tục gần 48 giờ, trong khi nhiều khu vực ghi nhận các trận lốc xoáy nhỏ.

Trong vòng 72 giờ tính từ 8 giờ sáng ngày 8/8, lượng mưa tại khu vực phố Tạp Đồ đã đạt mức 498,9 mm. Đây là lượng mưa tích tụ cao nhất mà các trạm khí tượng tự động của Thượng Hải ghi nhận được trong thế kỷ này.

Tính từ 8 giờ sáng ngày 9/8, trạm khí tượng Từ Gia Hối đã ghi nhận lượng mưa trong 24 giờ lên tới 316,1 mm — tương đương lượng mưa của cả hai tháng mùa hè cộng lại, phá vỡ kỷ lục về lượng mưa trong một ngày suốt 154 năm lịch sử hoạt động của trạm này.

Trong số 45 trạm quan trắc thủy văn tiêu biểu của Thượng Hải, có tới 42 trạm vượt mức báo động lũ, trong đó 23 trạm lập đỉnh lịch sử.

Thượng Hải đã cố nhưng không thể

Đối mặt với trận đại hồng thủy chưa từng có, hệ thống ứng phó khẩn cấp của Thượng Hải đã thể hiện sự phối hợp liên ngành nhuần nhuyễn và năng lực điều hành thần tốc.

Từ trước khi bão vào, toàn bộ hệ thống cống xả được mở để hạ thấp mực nước sông xuống mức 2,2 m; đồng thời nhiều đoạn ống ngầm được súc rửa, giải phóng 450 triệu m³ dung tích chứa cho hệ thống sông.

Cơ quan thủy lợi vùng cũng phối hợp với các tỉnh lân cận đóng cống Thái Phố ở thượng nguồn, ngăn dòng nước lũ đổ về từ hồ Thái Hồ.

Để xử lý các điểm ngập cục bộ, thành phố đã điều động 118 xe bơm di động công suất lớn, với tổng năng lực xả lên tới 200.000 m³/giờ. Tại hầm chui bị ngập, các robot với khả năng hút xả 980 m³ nước/giờ đã vận hành cực kỳ hiệu quả trong điều kiện chật hẹp.

Thượng Hải còn lần đầu tiên kích hoạt hệ thống chuyển nước khẩn cấp, bơm nước từ rạch Tô Châu sang sông Hoàng Phố để ngăn mực nước dâng cao nguy hiểm. Tổng cộng 15 cụm máy bơm di động công suất lớn (năng lực xả 30.000 m³/giờ) đã được triển khai để bảo vệ các hạ tầng cốt lõi.

Thế nhưng thành phố hiện đại hàng đầu Trung Quốc vẫn không tránh khỏi việc ngập úng ở một số nơi.

Khó chống đỡ trước thiên nhiên

Ông Tôn Hiểu Phong, Phó Giám đốc Bộ phận Quy hoạch Tổng hợp thuộc Cục Thủy lợi Thượng Hải, chia sẻ trên truyền thông: "Ngay cả những công trình hạ tầng được thiết kế theo tiêu chuẩn chu kỳ 20 năm cũng không thể đảm bảo thành phố hoàn toàn không ngập trước một cơn bão có cường độ khủng khiếp như Dolphin".

Mật độ xây dựng dày đặc ở các quận trung tâm khiến quỹ đất dành cho hồ điều hòa hay bể tích nước bị hạn chế, buộc các khu dân cư phải phụ thuộc phần lớn vào mạng lưới đường ống ngầm.

"Kỳ vọng thành phố không ngập một điểm nào, vào bất kỳ thời điểm nào trong các trận mưa lớn cực đoan là điều không thực tế và cũng không kinh tế," ông Ngô nhận định.

"Mục tiêu của thoát nước đô thị hiện đại là tối thiểu hóa tình trạng ngập úng trong phạm vi tiêu chuẩn thiết kế. Đối với những trận mưa cực đoan phá kỷ lục, thành phố chấp nhận cho xuất hiện các đốm ngập nhỏ trong tầm kiểm soát — nhưng tuyệt đối không được để xảy ra thiệt hại về người, ngập các công trình ngầm, hay làm ngưng trệ các dịch vụ thiết yếu."

"Tình trạng ngập cục bộ tại một số khu vực trong các cơn bão gần đây không thể đổ lỗi cho một nguyên nhân đơn lẻ," ông Ngô Mông, Phó Giám đốc Phòng Nghiên cứu Kinh tế tuần hoàn và Phát triển xanh thuộc Viện Sinh thái và Phát triển Bền vững (Viện Khoa học Xã hội Thượng Hải) giải thích.

Ông Ngô nhận định mưa lớn là nguyên nhân trực tiếp gây ra ngập ứ. Tuy nhiên, Thượng Hải nằm trên địa hình bằng phẳng ngay sát biển, toàn bộ hệ thống sông ngòi đều chịu ảnh hưởng của chế độ thủy triều lên xuống, khiến nước mưa rất khó thoát nhanh ra ngoài.

"Mâu thuẫn giữa tốc độ đô thị hóa dày đặc và không gian trữ nước bị thu hẹp cũng là một nguyên nhân khác," ông Ngô nói thêm. "Không gian trữ nước" ở đây bao gồm đất đai, sông ngòi, hồ nước, mạng lưới thoát nước và các công trình "đô thị bọt biển" có khả năng giữ nước mưa trước khi xảy ra ngập lụt.

Bài học chung cho các đô thị toàn cầu

Thượng Hải không hề cô đơn trong cuộc chiến này. Các siêu đô thị trên khắp thế giới cũng đang phải đối mặt với áp lực khí hậu tương tự.

Tháng 7/2025, mưa lớn đã trút xuống bờ Đông nước Mỹ, trong đó Công viên Central Park (New York) ghi nhận lượng mưa theo giờ cao thứ hai trong lịch sử (50 mm).

Tháng 1/2024, bão Henk quét qua Vương quốc Anh khiến hơn 300 vùng phát cảnh báo lũ, gây sạt lở đất và ngập lụt hạ tầng.

Tháng 8/2024, siêu bão Shanshan khiến Nhật Bản phải phát cảnh báo sơ tán khẩn cấp cho hơn 5 triệu người, khiến hàng trăm ngàn hộ gia đình mất điện, làm đình trệ hàng loạt chuyến bay, tuyến tàu và nhà máy.

Nhận thức rõ những mối đe dọa ngày càng leo thang, Thượng Hải đang hiện đại hóa hạ tầng thông qua các giải pháp kết hợp giữa công trình vật lý và công nghệ số, nhằm nâng cao khả năng thích ứng và chống chịu của thành phố.

Cùng với các công cụ kỹ thuật số, Thượng Hải đang mở rộng hạ tầng xanh thông qua mô hình "đô thị bọt biển" — giải pháp khôi phục khả năng tự nhiên của mặt đất trong việc thấm, giữ và xả nước mưa chậm rãi.

Đến cuối năm 2025, hơn 40% diện tích xây dựng của thành phố đã đạt tiêu chuẩn đô thị bọt biển. Tại các đô thị mới ven nội, tỷ lệ này đạt từ 50–60%. Dự kiến đến năm 2030, con số này sẽ nâng lên 80% trên toàn bộ diện tích xây dựng.

Để xây dựng khả năng chống chịu khí hậu thực sự, ông Ngô Mông cho rằng một chiến lược toàn diện phải kết hợp hài hòa giữa hạ tầng, công nghệ, sinh thái và quản lý khẩn cấp.

Nhìn về Việt Nam, cơn mưa lớn gây úng ngập ở Thượng Hải là một thực tế cho thấy, ngay cả những siêu đô thị giàu có bậc nhất thế giới, nắm trong tay tiềm lực tài chính khổng lồ cùng công nghệ hạ tầng tân tiến, vẫn phải bất lực và chấp nhận trước sự hung hãn của thiên nhiên.

Việt Nam sở hữu những đặc điểm địa lý thậm chí còn thách thức hơn Thượng Hải: địa hình vùng hạ lưu bằng phẳng, hệ thống sông ngòi chằng chịt cùng tốc độ đô thị hóa nhanh chóng.

Do đó, thay vì quá khắt khe hay đòi hỏi một kịch bản "sạch bóng nước ngập" ngay lập tức sau những trận mưa dồn dập vượt ngưỡng, điều chúng ta cần là một góc nhìn khách quan và mang tính xây dựng hơn.

Thiên nhiên đang ngày càng khó đoán, và sức người thì có hạn. Điều quan trọng đối với Việt Nam lúc này không phải là "cái nhăn trán" phàn nàn mỗi khi trời mưa ngập phố, mà là từng bước kiên trì nâng cao khả năng thích ứng, kiến tạo nên những đô thị bền vững và kiên cường hơn trước bão táp tương lai.