"Thiên tài sinh ra từ niềm vui" và câu hỏi "bao nhiêu sinh viên ở Việt Nam đang hạnh phúc?"

Hạnh phúc là "hạt mầm" của sáng tạo

Tại Hội thảo "Kiến tạo Trường Đại học Hạnh Phúc ở Việt Nam: Từ tầm nhìn đến hành động" do Trường Đại học Đại Nam và Soha.vn đồng tổ chức ngày 22/5, PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ, khái niệm "trường học hạnh phúc" từng được Công đoàn Giáo dục Việt Nam phát động từ năm 2019. Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu, chủ đề này chủ yếu được quan tâm trong hệ thống giáo dục phổ thông.

Câu hỏi đặt ra là: vì sao đến nay vấn đề "trường đại học hạnh phúc" lại được quan tâm nhiều hơn, thay vì chỉ tập trung vào khối phổ thông như trước?

Lý giải điều này, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng giáo dục đại học đang đứng trước một sự chuyển dịch quan trọng. Các trường đại học không chỉ còn là nơi truyền đạt tri thức theo mô hình hàn lâm truyền thống, mà đang từng bước chuyển sang mô hình trường đại học đổi mới sáng tạo. Trong môi trường đó, yếu tố cốt lõi để thúc đẩy sáng tạo không chỉ là kiến thức, mà còn là cảm hứng, niềm đam mê và trạng thái tinh thần tích cực của người học.

Theo ông, cảm hứng và đam mê chính là những "hạt mầm" quan trọng của sáng tạo. Một môi trường đại học hạnh phúc sẽ giúp nuôi dưỡng những hạt mầm ấy, tạo điều kiện để sinh viên, giảng viên và cán bộ quản lý phát huy tốt hơn năng lực của mình. PGS.TS Trần Thành Nam dẫn một câu nói nổi tiếng "thiên tài sinh ra từ niềm vui" để minh họa cho ý này.

Ông dẫn chứng, những thành tựu lớn của nhân loại không thể tách rời khỏi niềm vui sáng tạo và sự say mê tri thức. Những bộ óc lớn như Albert Einstein không chỉ làm việc bằng lý trí thuần túy, mà còn được dẫn dắt bởi cảm hứng, niềm đam mê sâu sắc và niềm vui trong hành trình khám phá khoa học.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, trong bối cảnh hiện nay, giáo dục đại học cũng cần chuyển dịch từ mô hình đào tạo thuần túy sang mô hình phát triển con người toàn diện. UNESCO từng đưa ra khung “Happy Schools” với ba trụ cột chính gồm: People (con người), Process (quy trình giáo dục) và Place (môi trường học tập). Đây được xem là nền tảng quan trọng để xây dựng trường đại học hạnh phúc trong bối cảnh mới.

Ở góc độ con người, yếu tố quan trọng không chỉ là chất lượng chuyên môn, mà còn là sự kết nối, đồng cảm, khả năng lắng nghe và xây dựng các mối quan hệ tích cực trong nhà trường.

Ở góc độ quy trình, hoạt động dạy học cần chuyển từ truyền đạt kiến thức sang tạo động lực học tập, tăng trải nghiệm, thúc đẩy sáng tạo và sự tham gia chủ động của người học. Trong khi đó, môi trường học tập không chỉ dừng ở cơ sở vật chất mà còn bao gồm cảm giác an toàn, được tôn trọng, được thuộc về cộng đồng học thuật.

Sinh viên Đại học có đang cảm thấy hạnh phúc?

Tuy nhiên, nhìn vào thực tế hiện nay, câu hỏi đáng suy nghĩ là: sinh viên đại học đã thực sự cảm thấy hạnh phúc hay chưa?

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, nhiều sinh viên hiện đang chịu áp lực lớn trong quá trình học tập, lựa chọn ngành nghề, định hướng tương lai và thích nghi với môi trường đại học. Không chỉ sinh viên, mà cả giảng viên, cán bộ quản lý trong các cơ sở giáo dục đại học cũng đối diện với nhiều sức ép trong công việc, nghiên cứu, đổi mới và khởi nghiệp.

Tháng 4/2026, Soha.vn đã tiến hành một cuộc khảo sát trực tuyến trong hơn 3 tuần, thu hút gần 9.200 sinh viên tham gia phản hồi. Kết quả khảo sát cho thấy bức tranh đáng chú ý về mức độ chủ động và cảm nhận hạnh phúc của sinh viên trong môi trường đại học.

Cụ thể, có khoảng 60% sinh viên cho biết các em hoàn toàn tự quyết định ngành học của mình. Hơn 20% sinh viên lựa chọn ngành học theo định hướng hoặc mong muốn của cha mẹ. Trong khi đó, gần 20% sinh viên bước vào đại học khi chưa có định hướng rõ ràng về ngành nghề và tương lai.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, những con số này cho thấy hạnh phúc của sinh viên không chỉ nằm ở điều kiện học tập, mà còn liên quan trực tiếp đến quyền được lựa chọn, cảm giác làm chủ cuộc đời và khả năng tìm thấy ý nghĩa trong ngành học.

Ông cho rằng hạnh phúc trong giáo dục đại học không thể chỉ đo bằng điểm số hay thành tích học tập, mà còn liên quan đến cảm xúc tích cực, mức độ gắn kết, ý nghĩa cá nhân và cảm giác được phát triển. Đây cũng là tinh thần của mô hình PERMA trong tâm lý học tích cực, bao gồm cảm xúc tích cực (Positive Emotion), sự dấn thân (Engagement), các mối quan hệ tích cực (Relationship), ý nghĩa (Meaning) và thành tựu (Achievement).

Bổ sung cho kết quả khảo sát của Soha.vn, ông dẫn thêm một nghiên cứu thực hiện tại TP.HCM, trong đó nhiều sinh viên chia sẻ cảm giác thiếu kết nối khi đến trường. Một số sinh viên cho biết các em cảm thấy mình chưa thực sự thuộc về cộng đồng đại học, chưa có nhiều cơ hội được lắng nghe, được tham gia đóng góp và được phát triển trong một môi trường có sự gắn kết.

Ở khía cạnh cảm xúc, nhiều sinh viên cũng phản ánh tình trạng áp lực, căng thẳng và kiệt sức trong học tập. Điều này cho thấy, bên cạnh việc nâng cao chất lượng đào tạo, các trường đại học cần quan tâm nhiều hơn đến sức khỏe tinh thần, trải nghiệm học tập và cảm giác hạnh phúc của người học.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, trong thời đại công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, các trường đại học cũng đang đối diện với nhiều thách thức mới. Việc phụ thuộc quá mức vào công nghệ có thể khiến sinh viên giảm khả năng tương tác xã hội trực tiếp, suy giảm năng lực đối thoại và xuất hiện “ảo tưởng năng lực” khi AI có thể hỗ trợ quá nhiều trong học tập.

Điều này đặt ra yêu cầu về một mô hình “sư phạm số” mới, trong đó công nghệ cần được sử dụng để hỗ trợ cá nhân hóa việc học, nhưng không thay thế trải nghiệm con người và các giá trị kết nối xã hội trong giáo dục.

Ông cũng nhấn mạnh rằng để xây dựng đại học hạnh phúc, cần có nền tảng tự chủ đại học thực chất. Theo đó, các cơ sở giáo dục đại học cần được trao quyền nhiều hơn về học thuật, tổ chức và tài chính để có thể chủ động xây dựng hệ sinh thái giáo dục phù hợp với triết lý phát triển con người và đặc thù của từng trường.

Từ thực tế đó, việc xây dựng trường đại học hạnh phúc không nên được hiểu là một khẩu hiệu mang tính phong trào. Đây cần được xem là một định hướng phát triển giáo dục đại học trong bối cảnh mới, nơi người học được truyền cảm hứng, được kết nối, được tôn trọng và được hỗ trợ để phát triển toàn diện.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, một trường đại học hạnh phúc cần được xây dựng trên sự kết hợp giữa tự chủ đại học, ba trụ cột People - Process - Place và việc nuôi dưỡng nội lực cá nhân của người học.

“Một trường đại học hạnh phúc không chỉ tạo ra những sinh viên có kiến thức, mà còn góp phần hình thành những con người có nội lực, có đam mê, có năng lực sáng tạo và có khả năng đóng góp tích cực cho xã hội”, PGS Trần Thành Nam chia sẻ.