Khi nhắc tới Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc, người ta thường hình dung một công trình đá đồ sộ chạy dọc các dãy núi. Tuy nhiên, song song với "bức tường" trên mặt đất, Trung Quốc còn tồn tại một hệ thống khác ít được biết đến hơn, đó là một "đường hầm" nằm sâu dưới lòng đất, phát triển từ thời cổ đại cho tới kỷ nguyên hạt nhân.
Từ đường hầm thời Tống đến thời hiện đại
Những dấu vết đầu tiên của hệ thống phòng thủ ngầm được ghi nhận tại khu vực Vĩnh Thanh, Hà Bắc, khi các hiện tượng tự nhiên vô tình làm lộ ra mạng lưới đường hầm cổ. Các cuộc khảo cổ sau đó cho thấy một hệ thống công trình quy mô lớn, trải rộng hàng trăm km², với chiều dài lên tới hàng chục km.
Các đường hầm này được cho là xây dựng từ thời Bắc Tống (960-1127), trong bối cảnh Trung Quốc liên tục đối mặt với sức ép từ các thế lực kỵ binh phương Bắc như Liêu và Kim. Địa hình đồng bằng không có nhiều lợi thế phòng thủ buộc triều đình phải tìm cách thích nghi. Giải pháp được lựa chọn là "rút xuống dưới đất", tạo nên một hệ thống hành lang, kho chứa và vị trí trú quân có thể hoạt động độc lập trong thời gian dài.
Các phát hiện khảo cổ cho thấy đây không phải là công trình tự phát mà là dự án có tổ chức, với gạch nung tiêu chuẩn, hệ thống thông gió, lối thoát được ngụy trang và các khu sinh hoạt hoàn chỉnh. Những đường hầm này cho phép binh lính di chuyển bí mật, xuất hiện bất ngờ trước đối phương - một cách tiếp cận mang tính chiến thuật cao trong điều kiện bất lợi về địa hình.
Bước sang thời hiện đại, khái niệm "bức tường ngầm" được mở rộng với quy mô lớn hơn nhiều. Theo một số nghiên cứu công bố đầu thập niên 2010, Quân đội Trung Quốc đã xây dựng một mạng lưới đường hầm dài khoảng 5.000 km, phục vụ việc triển khai và bảo vệ các tên lửa đạn đạo liên lục địa.
Hệ thống này cho phép các bệ phóng cơ động di chuyển liên tục giữa các vị trí trong lòng đất, khiến việc xác định chính xác vị trí vũ khí trở nên khó khăn. Ngay cả khi một số điểm bị phát hiện hoặc vô hiệu hóa, các hệ thống khác vẫn có thể tồn tại và duy trì khả năng phản ứng.
Một số đánh giá cho rằng quy mô của mạng lưới này có thể lớn hơn đáng kể so với những gì được công bố chính thức. Tuy nhiên, các con số cụ thể vẫn là chủ đề tranh luận, do khó khăn trong việc xác minh các công trình nằm sâu dưới lòng đất.
Triết lý chiến lược
Cách tiếp cận của Trung Quốc phản ánh một logic chiến lược nhất quán: tăng cường khả năng sống sót thay vì chỉ mở rộng số lượng vũ khí. Thay vì tập trung vào quy mô kho vũ khí như Mỹ hay Nga trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Bắc Kinh ưu tiên xây dựng hệ thống khiến đối phương khó dự đoán và khó vô hiệu hóa.
Mô hình này tạo ra một dạng răn đe dựa trên sự không chắc chắn. Đối phương không thể xác định chính xác vị trí, số lượng hay trạng thái của lực lượng, từ đó làm giảm khả năng tính toán hiệu quả của bất kỳ đòn tấn công phủ đầu nào.
So sánh với các mô hình khác
Các quốc gia khác cũng phát triển công trình ngầm, nhưng với cách tiếp cận khác nhau. Mỹ xây dựng các trung tâm chỉ huy như Núi Cheyenne nhằm bảo vệ bộ máy điều hành trong trường hợp khẩn cấp. Nga và Liên Xô trước đây tập trung vào hạ tầng chỉ huy và lực lượng răn đe trên biển. Một số quốc gia như Iran hay Triều Tiên cũng phát triển hệ thống đường hầm để tăng khả năng sống sót của vũ khí.
Tuy nhiên, điểm khác biệt của Trung Quốc nằm ở quy mô và tính phân tán. Thay vì một số điểm cố định, hệ thống được thiết kế như một mạng lưới rộng lớn, cho phép cơ động và phân tán lực lượng trên diện rộng.
Từ quá khứ đến hiện tại
Từ các đường hầm thời Tống đến mạng lưới hiện đại, có thể thấy một điểm chung trong tư duy chiến lược của Trung Quốc: tận dụng không gian dưới lòng đất để bù đắp những hạn chế trên bề mặt. Dù công nghệ và bối cảnh thay đổi, nguyên tắc cơ bản vẫn được duy trì - giảm thiểu điểm yếu bằng cách ẩn mình và kéo dài khả năng tồn tại.
Trong bối cảnh các xung đột hiện đại ngày càng phức tạp, những hệ thống như vậy không chỉ mang ý nghĩa quân sự mà còn đặt ra thách thức đối với các cơ chế kiểm soát vũ khí. Khi hạ tầng chiến lược được đưa xuống dưới lòng đất, việc giám sát và đánh giá trở nên khó khăn hơn, làm gia tăng yếu tố bất định trong môi trường an ninh toàn cầu.
