Vì sao MQ-9 Reaper trở thành mục tiêu dễ bị săn lùng?
Trong chiến dịch không kích do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran từ ngày 28/2, máy bay không người lái MQ-9 Reaper được sử dụng như một mũi nhọn tác chiến. Các UAV này đảm nhiệm nhiệm vụ tình báo, giám sát và trinh sát, đồng thời trực tiếp tấn công các mục tiêu quân sự như bệ phóng tên lửa đạn đạo, căn cứ UAV và cơ sở hạ tầng quân sự.
Các video do Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ công bố cho thấy MQ-9 Reaper đã phóng tên lửa AGM-114 Hellfire đánh trúng các bệ phóng tên lửa gần thành phố Shiraz. Nhiều cuộc không kích chính xác nhằm vào mục tiêu di động bên trong Iran, cũng được cho là do chính các UAV này ghi lại thông qua hệ thống camera quang điện và hồng ngoại.
Tuy nhiên, chiến trường Iran nhanh chóng biến thành "nghĩa địa Reaper". Theo các quan chức Mỹ được CBS News dẫn lời, tính đến ngày 9/3, Iran đã bắn hạ ít nhất 11 chiếc MQ-9 Reaper trong chưa đầy hai tuần giao tranh. Một số nguồn khác cho rằng con số thực tế có thể là 10 chiếc, nhưng dù thế nào đây vẫn là tổn thất lớn đối với loại UAV từng được xem là biểu tượng sức mạnh không người lái của Mỹ.
Thiệt hại này đặc biệt đáng chú ý vì mỗi chiếc MQ-9 Reaper có giá từ khoảng 16 đến 30 triệu USD. Việc mất hàng loạt UAV trong thời gian ngắn cho thấy môi trường phòng không tại Iran nguy hiểm hơn nhiều so với các chiến trường chống khủng bố trước đây.
Hệ thống phòng không nhiều tầng của Iran
Một trong những nguyên nhân chính khiến MQ-9 Reaper bị bắn hạ liên tiếp là mạng lưới phòng không nhiều tầng mà Iran xây dựng trong nhiều năm qua. Dù phải hứng chịu các đòn tấn công phủ đầu từ Mỹ và Israel, nhiều hệ thống phòng không của Iran vẫn duy trì khả năng hoạt động.
Trong mạng lưới này có các hệ thống phòng không tầm xa như S-300 do Nga cung cấp, cùng các tổ hợp nội địa như Bavar-373 và Khordad. Những hệ thống này sử dụng radar và tên lửa đất đối không dẫn đường để đánh chặn mục tiêu ở nhiều độ cao khác nhau.
Điểm quan trọng là nhiều hệ thống phòng không của Iran có khả năng cơ động cao. Sau khi phóng tên lửa, chúng có thể nhanh chóng di chuyển sang vị trí khác, khiến việc phát hiện và tiêu diệt trở nên khó khăn hơn. Điều này cho phép Iran khai thác điểm yếu của MQ-9 Reaper - loại UAV không có khả năng tàng hình và bay tương đối chậm.
MQ-9 Reaper có tốc độ tối đa chỉ khoảng 480 km/h, thấp hơn rất nhiều so với máy bay chiến đấu phản lực. Khi hoạt động trong không phận có phòng không mạnh, tốc độ chậm và tiết diện phản xạ radar lớn khiến UAV này dễ bị phát hiện và khóa mục tiêu.
Tác chiến điện tử và những nghi vấn về "bẫy GPS"
Ngoài các hệ thống phòng không truyền thống, một số báo cáo cho rằng Iran cũng đã sử dụng tác chiến điện tử để đối phó với MQ-9 Reaper. Các nguồn tin chưa được xác nhận cho biết ít nhất một chiếc UAV đã bị mất do "mất hoàn toàn liên kết điều khiển".
MQ-9 Reaper phụ thuộc nhiều vào liên lạc vệ tinh ngoài tầm nhìn trực tiếp để nhận lệnh từ trạm điều khiển mặt đất. Nếu tín hiệu này bị gây nhiễu hoặc bị giả mạo GPS, UAV có thể mất khả năng điều khiển hoặc bay lệch khỏi quỹ đạo.
Các chuyên gia cho rằng Iran có thể đã sử dụng các hệ thống gây nhiễu GPS công suất lớn hoặc các kỹ thuật "spoofing" - giả tín hiệu vệ tinh, nhằm phá vỡ đường truyền điều khiển của UAV Mỹ. Khi mất liên lạc, MQ-9 có thể rơi hoặc trở thành mục tiêu dễ dàng cho các hệ thống phòng không.
Một số thông tin trên mạng xã hội còn cho rằng Iran đã sử dụng loại tên lửa đất đối không tự dẫn đặc biệt mang tên "358", được thiết kế để săn lùng UAV bay chậm. Tuy nhiên, các báo cáo này hiện vẫn chưa được xác nhận.
Điểm yếu của "thợ săn bầu trời"
MQ-9 Reaper được đưa vào biên chế từ năm 2007 và nhanh chóng trở thành vũ khí chủ lực trong các chiến dịch chống khủng bố của Mỹ. UAV này có thể bay liên tục khoảng 27 giờ, tầm hoạt động hơn 1.600 km và mang tải trọng vũ khí khoảng 1.746 kg.
Nó được trang bị hệ thống cảm biến đa phổ MTS-B, bao gồm camera quang điện và hồng ngoại, thiết bị chỉ thị laser và radar khẩu độ tổng hợp, cho phép phát hiện và theo dõi mục tiêu với độ chính xác cao. MQ-9 có thể mang nhiều loại vũ khí như tên lửa AGM-114 Hellfire, bom dẫn đường laser GBU-12 Paveway II hoặc bom dẫn đường GPS JDAM.
Những khả năng này khiến Reaper trở thành công cụ hiệu quả trong các chiến dịch chống khủng bố tại Afghanistan, Iraq, Syria hay Libya. Tuy nhiên, chiến trường Iran lại khác hoàn toàn. Thay vì đối đầu với các lực lượng vũ trang yếu, UAV này phải hoạt động trong môi trường có phòng không hiện đại và tác chiến điện tử.
Trong bối cảnh đó, các UAV Reaper vẫn đóng vai trò quan trọng vì chúng giúp giảm rủi ro cho máy bay chiến đấu có người lái. Tuy nhiên, việc mất tới 11 chiếc chỉ trong chưa đầy hai tuần cho thấy Mỹ vẫn chưa thể vô hiệu hóa hoàn toàn mạng lưới phòng không của Iran.
Điều này cũng đồng nghĩa rằng ưu thế trên không tuyệt đối - yếu tố then chốt trong các chiến dịch quân sự của Mỹ, vẫn chưa được đảm bảo trong cuộc xung đột hiện nay.
