Những diễn biến căng thẳng tại Trung Đông thời gian gần đây, đặc biệt là các cuộc tấn công quân sự nhằm vào lãnh thổ Iran, không chỉ đặt ra những vấn đề về luật pháp quốc tế, mà còn phơi bày một hiện tượng đáng suy ngẫm: sự gia tăng của những phản ứng mang tính hả hê, cổ vũ bạo lực trên không gian mạng.
Điều đáng nói là, những phản ứng này không xuất phát từ những người trực tiếp chịu ảnh hưởng của chiến tranh, mà từ một bộ phận công chúng đứng ngoài, quan sát sự kiện qua màn hình điện thoại.
Trong nhiều trường hợp, chiến tranh vốn là một bi kịch nhân loại, lại bị tiếp nhận như một dạng "nội dung" để tiêu thụ, bình luận, thậm chí là giải trí.
Khói lửa ở Tehran, Iran. (Ảnh: AP)
Từ góc độ tội phạm học và tâm lý học xã hội, đây không phải là hiện tượng ngẫu nhiên.
Trước hết, có thể nhận diện cơ chế "phi nhân hóa" (dehumanization) trong nhận thức. Khi con người chỉ tiếp cận chiến tranh qua hình ảnh, video, dòng tin tức ngắn gọn, họ dễ dàng quên rằng phía sau những con số thương vong là những cá nhân cụ thể với cuộc sống, gia đình và tương lai.
Nạn nhân không còn là con người, mà trở thành “đối tượng” trong một câu chuyện chính trị. Khi đó, rào cản đạo đức bị hạ thấp, và cảm xúc đồng cảm bị suy giảm.
Thứ hai, môi trường mạng tạo điều kiện cho hiệu ứng ẩn danh và khuếch đại đám đông. Khi không phải đối diện trực tiếp với hậu quả của lời nói, cá nhân dễ bộc lộ những quan điểm cực đoan hơn so với đời thực. Các bình luận mang tính kích động, cổ vũ bạo lực, nếu được lặp lại và lan truyền, sẽ tạo thành một "chuẩn mực giả" - nơi mà sự vô cảm dần được coi là bình thường, thậm chí là "bản lĩnh".
Trong tội phạm học, đây là biểu hiện của quá trình bình thường hóa lệch chuẩn (normalization of deviance) - khi những hành vi, thái độ vốn bị coi là lệch chuẩn lại được chấp nhận thông qua sự lặp lại và lan tỏa trong cộng đồng.
Hơn 160 người chủ yếu là học sinh thiệt mạng khi Mỹ - Israel tấn công một trường học ở Minab, Iran. (Ảnh: Reuters)
Thứ ba, không thể bỏ qua yếu tố đồng nhất phe phái (ingroup - outgroup bias). Khi một bộ phận công chúng lựa chọn đứng về một phía trong xung đột , họ có xu hướng nhìn nhận đối phương như "kẻ khác" - xa lạ, thậm chí đáng bị trừng phạt.
Trong trạng thái này, nỗi đau của "bên kia" không còn được nhìn nhận như nỗi đau của con người, mà trở thành cái giá phải trả cho một cuộc đối đầu. Đây chính là cơ chế tâm lý từng được ghi nhận trong nhiều cuộc xung đột, nơi bạo lực được hợp thức hóa bằng cảm xúc tập thể.
ts dao trung hieu.jpgTS Đào Trung Hiếu
Một điểm đáng lưu ý là, những biểu hiện này, nếu kéo dài, có thể dẫn tới sự xói mòn chuẩn mực nhân đạo trong xã hội. Khi việc cổ vũ bạo lực trở nên phổ biến, khi cái chết của người khác bị coi nhẹ, thì nền tảng đạo đức cộng đồng sẽ bị ảnh hưởng.
Ở mức độ nhất định, đây chính là môi trường thuận lợi cho các hành vi lệch chuẩn khác phát sinh, bởi vì ranh giới giữa đúng - sai, thiện - ác đã bị làm mờ.
Đặt trong bối cảnh Việt Nam - một quốc gia đã từng trải qua chiến tranh, hiện tượng này càng đáng được nhìn nhận một cách nghiêm túc.
Ký ức lịch sử không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà còn là nền tảng để hình thành thái độ của hiện tại. Sự thấu cảm với nỗi đau của chiến tranh , vì vậy, không chỉ là một giá trị đạo đức, mà còn là một bài học lịch sử.
Ở bình diện quốc tế, mọi hành động sử dụng vũ lực cần được đặt trong khuôn khổ của luật pháp quốc tế và các nguyên tắc nhân đạo. Bất kỳ hành vi nào gây tổn hại đến dân thường đều cần được lên án, không phân biệt bên nào thực hiện. Đây không chỉ là vấn đề chính trị, mà còn là chuẩn mực tối thiểu của một thế giới văn minh.
Trong bối cảnh thông tin lan truyền với tốc độ chưa từng có, trách nhiệm của mỗi cá nhân không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận thông tin, mà còn ở cách phản ứng với nó. Một bình luận tưởng chừng vô hại, khi được lặp lại và khuếch đại, có thể góp phần hình thành một bầu không khí xã hội nơi bạo lực được dung thứ.
Vì vậy, điều cần thiết không phải là những tiếng reo hò trước các cuộc tấn công, mà là sự tỉnh táo trong nhận thức và sự kiềm chế trong biểu đạt. Bởi lẽ, cách mà một xã hội phản ứng trước nỗi đau của người khác cũng chính là thước đo cho mức độ văn minh của chính xã hội đó.
Chiến tranh, xét đến cùng, không phải là chiến thắng của bên này trước bên kia, mà là thất bại chung của nhân loại. Và nếu con người bắt đầu coi nó như một "trò diễn", thì đó không chỉ là sự lệch chuẩn trong nhận thức, mà còn là một dấu hiệu đáng lo ngại về đạo đức xã hội trong thời đại số.