Lần đầu tiên tham gia Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP), Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp và Dịch vụ Nam Yang (xã Kon Gang, tỉnh Gia Lai) đã tạo nên dấu ấn đặc biệt khi cả 5 sản phẩm dự thi đều được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia.
Ngày 24/6/2015, Hội đồng đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP quốc gia đã công bố 47 sản phẩm được trao chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia. Đáng chú ý, HTX Nam Yang ghi dấu ấn khi có tới 5 sản phẩm góp mặt trong danh sách này, gồm: Tiêu đỏ hữu cơ Lệ Chí, Tiêu đen hữu cơ Lệ Chí, Tiêu sọ hữu cơ Lệ Chí, Cà phê Đak Yang Fine Robusta và Cà phê Đak Yang Honey.
Trong số đó, hạt tiêu – loại gia vị từng được ví như "vàng đen" của người Việt – tiếp tục khẳng định giá trị nhờ chất lượng vượt trội và quy trình sản xuất hữu cơ bài bản, góp phần nâng tầm nông sản Việt trên thị trường trong và ngoài nước.
Việc cả 5 sản phẩm cùng đạt chuẩn cao nhất không chỉ giúp HTX củng cố thương hiệu, gia tăng lợi thế trong đàm phán thương mại, mà còn mở ra cơ hội lớn để nông sản Gia Lai chinh phục những thị trường khó tính hơn trên thế giới.
Hạt tiêu Lệ Chí được tuyển lựa.
Đằng sau thành công ấy là hành trình bền bỉ của những người tâm huyết với nông nghiệp sạch và giá trị bản địa.
Trên Báo Gia Lai bà Nguyễn Thị Nga, Phó Giám đốc HTX Nam Yang chia sẻ, với tư cách một người sinh ra và lớn lên trên vùng đất Lệ Chí, bà luôn trăn trở về việc khôi phục những sản phẩm đặc trưng của quê hương.
Những năm trước, khi phong trào trồng hồ tiêu phát triển rầm rộ rồi nhanh chóng lao dốc, nhiều nông dân rơi vào cảnh trắng tay. Giữa lúc nhiều người chạy theo giống mới năng suất cao, bà Nga lại chọn con đường khác: phục tráng giống tiêu sẻ Lệ Chí bản địa và chuyển sang sản xuất hữu cơ.
Năm 2017 bà bắt đầu làm hữu cơ, phục hồi lại giống tiêu bản địa. Có người cho rằng bà đi ngược xu thế, thậm chí là lập dị. Nhưng bà tin rằng nếu đất không sạch, cây không khỏe thì người cũng không thể khỏe.
Từng bước một, giống tiêu sẻ bản địa từng có nguy cơ mai một được gây dựng lại. Từ những thất bại của cả một vùng chuyên canh, bà Nga rút ra bài học cốt lõi: muốn cây tiêu Gia Lai bền vững phải giữ giống, giữ đất và giữ niềm tin.
HTX không chỉ sản xuất, mà còn xây dựng câu chuyện thương hiệu gắn với lịch sử và ký ức địa phương: vì sao vùng đất mang tên Lệ Chí, vì sao cây tiêu xuất hiện nơi đây, và hành trình gian nan để hồi sinh giống tiêu bản địa. Chính câu chuyện chân thực ấy đã tạo chiều sâu cho sản phẩm, giúp nông sản không chỉ là hàng hóa mà còn mang giá trị văn hóa.
Bài học từ "cơn sốt" hồ tiêu
Nhìn lại quá khứ, câu chuyện hồ tiêu ở Nam Yang là một điển hình của chu kỳ "trồng – chặt" theo giá cả thị trường.
Những năm 2000, khi giá hồ tiêu tăng cao, có thời điểm lên tới 200.000 đồng/kg, người dân ồ ạt mở rộng diện tích. Nhà ít vài chục trụ, nhà nhiều vài trăm trụ. Diện tích hồ tiêu toàn xã từng lên đến hơn 350 ha.
Tuy nhiên, trong cơn sốt ấy, nhiều hộ dân phá bỏ giống tiêu sẻ truyền thống để trồng các giống mới có năng suất cao hơn. Việc mở rộng diện tích quá nhanh, thiếu nghiên cứu kỹ thuật, cùng với lạm dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học đã khiến đất đai suy kiệt, dịch bệnh bùng phát. Hàng loạt vườn tiêu chết trắng, nhiều hộ rơi vào cảnh điêu đứng.
Đó là giai đoạn khó khăn nhất của cây hồ tiêu tại địa phương, đồng thời cũng là thời điểm giống tiêu sẻ bản địa dần bị mai một.
Chính từ bài học đắt giá ấy, HTX Nam Yang xác định hướng đi khác biệt: sản xuất hữu cơ, tôn trọng tự nhiên, phục hồi giống bản địa và xây dựng chuỗi giá trị bền vững thay vì chạy theo năng suất ngắn hạn.
Bên cạnh hồ tiêu, HTX còn phát triển các dòng cà phê đặc sản như Đak Yang Fine Robusta và Đak Yang Honey theo quy trình canh tác, chế biến nghiêm ngặt. Việc đa dạng hóa sản phẩm giúp HTX nâng cao giá trị gia tăng, thay vì chỉ bán nguyên liệu thô.
Danh hiệu OCOP 5 sao quốc gia là sự ghi nhận cho nỗ lực chuyển đổi mô hình sản xuất, chuẩn hóa quy trình, truy xuất nguồn gốc và đầu tư vào chất lượng. Quan trọng hơn, đây là "tấm hộ chiếu" giúp sản phẩm tiến sâu hơn vào các kênh phân phối hiện đại và thị trường xuất khẩu.