Gà lôi trắng là loài động vật được xếp vào nhóm sắp nguy cấp trong Danh lục đỏ Việt Nam và đang chịu nhiều áp lực từ suy thoái môi trường sống.
Gà lôi trắng (tên khoa học Lophura nycthemera) thuộc họ chim trĩ, phân bố tại các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới ở Đông Nam Á và vùng núi miền Đông, miền Nam Trung Quốc. Ở Việt Nam, loài này xuất hiện tại nhiều khu vực rừng núi từ Bắc vào Nam, trong đó có một số phân loài đặc hữu chỉ ghi nhận trong nước như Lophura nycthemera berliozi, Lophura nycthemera beli và Lophura nycthemera annamensis. Sự hiện diện của những phân loài này cho thấy vai trò đặc biệt của Việt Nam trong bảo tồn nguồn gen của loài.
Điểm khiến gà lôi trắng được nhiều người ví như "phượng hoàng trắng của rừng xanh" chính là vẻ ngoài nổi bật của cá thể trống.
Gà lôi trắng là loài ăn tạp với chế độ dinh dưỡng khá linh hoạt. Thức ăn của chúng gồm hạt, quả mọng, rễ cây, cỏ dại và cả côn trùng, giun đất, ốc sên hay một số loài bò sát nhỏ. Chúng thường kiếm ăn vào ban ngày trên mặt đất và bay lên cây cao nghỉ ngơi vào ban đêm nhằm tránh thú săn mồi. Loài chim này sống theo cặp hoặc thành nhóm nhỏ từ 3–10 cá thể.
Sự tồn tại của gà lôi trắng có ý nghĩa quan trọng đối với hệ sinh thái rừng. Là loài ăn tạp, chúng góp phần phát tán hạt giống thông qua quá trình kiếm ăn, hỗ trợ tái sinh tự nhiên của thảm thực vật. Đồng thời, việc tiêu thụ côn trùng và các động vật nhỏ giúp duy trì cân bằng quần thể sinh vật dưới tán rừng. Gà lôi trắng cũng là mắt xích trong chuỗi thức ăn, phản ánh chất lượng sinh cảnh. Khi loài này còn hiện diện ổn định, đó là dấu hiệu cho thấy hệ sinh thái rừng vẫn đủ độ nguyên vẹn và an toàn.
Dù có phạm vi phân bố tương đối rộng, quần thể gà lôi trắng đang suy giảm do mất rừng và nạn săn bắt. Việc khai thác lâm sản, xâm lấn sinh cảnh cùng tình trạng bẫy bắt để làm thực phẩm hoặc nuôi cảnh đã khiến số lượng loài ngoài tự nhiên giảm đáng kể trong nhiều năm qua.
Theo quy định pháp luật Việt Nam, gà lôi trắng thuộc danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm được bảo vệ. Nghị định 84/2021/NĐ-CP từng đưa loài này vào nhóm IB – nhóm các loài có giá trị đặc biệt, cần bảo vệ nghiêm ngặt. Theo cập nhật mới tại Thông tư 27/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (có hiệu lực từ ngày 1/7), gà lôi trắng được xếp vào nhóm IIB – nhóm các loài vẫn cần quản lý chặt chẽ; mọi hoạt động khai thác, vận chuyển, buôn bán đều phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép.
Sự hiện diện của gà lôi trắng tại Pù Mát không chỉ làm phong phú thêm bức tranh đa dạng sinh học của khu rừng lớn nhất Nghệ An, mà còn là chỉ dấu quan trọng về chất lượng sinh cảnh. Một khu rừng còn đủ yên tĩnh và giàu tài nguyên mới có thể giữ chân những loài chim nhạy cảm như vậy.
Giữa đại ngàn xanh thẳm, hình ảnh "phượng hoàng trắng" sải cánh không chỉ là khoảnh khắc đẹp của tự nhiên, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ những giá trị hoang dã đang dần mong manh.