Thế nhưng, một cuộc điều tra mới của báo Hà Lan Trouw đang làm dấy lên những câu hỏi gây sốc: liệu những dữ liệu mà người chơi cung cấp suốt nhiều năm qua có đang được sử dụng để phát triển các hệ thống dẫn đường phục vụ mục đích quân sự, hãng tin Nga TASS đưa tin sáng nay 9/6.
Theo điều tra, gần 30 tỷ lượt quét môi trường được thu thập từ người chơi Pokémon Go trên toàn thế giới đã trở thành nền tảng giúp công ty Niantic Spatial phát triển một mô hình định vị không gian ba chiều bằng trí tuệ nhân tạo (AI), có khả năng xác định vị trí mà không cần tín hiệu GPS.
Công nghệ này hiện được xem là đặc biệt có giá trị trong môi trường tác chiến hiện đại, nơi các hệ thống định vị vệ tinh thường xuyên bị gây nhiễu hoặc vô hiệu hóa bởi chiến tranh điện tử.
Chơi Pokemon Go, người dùng liên tục phải dùng camera của điện thoại để quét, chụp môi trường xung quanh để các con vật trong game xuất hiện. Ảnh: The New York Times.
Từ phần thưởng trong game đến cơ sở dữ liệu khổng lồ của thế giới thực
Kể từ năm 2021, Pokémon Go cho phép người chơi nhận thêm điểm thưởng và vật phẩm trong game nếu thực hiện các đoạn quét video 360 độ tại những địa điểm thực tế.
Đối với đa số người chơi, đây chỉ là một hoạt động phụ nhằm gia tăng trải nghiệm giải trí. Tuy nhiên, theo báo Trouw , chính những đoạn video này đã giúp Niantic Spatial xây dựng một trong những cơ sở dữ liệu hình ảnh không gian lớn nhất thế giới.
Khối dữ liệu khổng lồ đó đã được sử dụng để huấn luyện các mô hình AI có khả năng nhận diện môi trường xung quanh và xác định vị trí chính xác ngay cả khi không có GPS.
Giới chuyên gia cho rằng đây là bước tiến công nghệ quan trọng bởi các cuộc xung đột hiện đại đang ngày càng chứng kiến việc gây nhiễu tín hiệu vệ tinh trở thành một phần thường trực của chiến tranh.
Cuộc chiến tại Ukraine được xem là ví dụ điển hình, khi cả hai bên liên tục triển khai các hệ thống tác chiến điện tử nhằm làm tê liệt khả năng định vị của đối phương.
Khi chơi Pokemon Go, bản đồ đường đi, môi trường thực tế xung quanh sẽ hiện rõ trên màn hình điện thoại như Google Maps. Ảnh: Eurogamer.
Mối liên kết gây tranh cãi với ngành công nghiệp quốc phòng
Tranh cãi bùng phát sau khi xuất hiện thông tin cho thấy cuối năm 2025, Niantic Spatial đã thiết lập quan hệ hợp tác với công ty công nghệ Mỹ Vantor.
Vantor chuyên phát triển các hệ thống “trí tuệ không gian” phục vụ cho máy bay không người lái (drone) quân sự, robot chiến trường, phương tiện tự hành và các thiết bị quốc phòng khác.
Vantor dự kiến triển khai công nghệ định vị hình ảnh của Niantic Spatial trên các nền tảng quân sự hoạt động trong môi trường bị chế áp tín hiệu vệ tinh.
Điều này ngay lập tức làm dấy lên nghi vấn rằng hàng tỷ dữ liệu do người chơi Pokémon Go tạo ra có thể đã góp phần quan trọng vào quá trình phát triển năng lực dẫn đường cho các hệ thống quân sự tương lai.
Giáo sư Jeroen van den Hoven, chuyên gia về đạo đức công nghệ tại Đại học Công nghệ Delft (Hà Lan), nhận định rằng, nếu không có lượng dữ liệu khổng lồ từ cộng đồng người chơi, việc phát triển hệ thống như vậy sẽ mất nhiều thời gian hơn đáng kể.
Ông cho rằng những người tham gia trò chơi đã gián tiếp đóng góp vào cơ sở hạ tầng công nghệ có khả năng phục vụ các mục đích quân sự, dù phần lớn hoàn toàn không nhận thức được điều đó.
Giới chuyên gia cảnh báo, trong tương lai gần, dữ liệu địa lý có thể trở thành một loại tài nguyên chiến lược quan trọng không kém dầu mỏ hay dữ liệu cá nhân hiện nay. Quốc gia hoặc doanh nghiệp nào sở hữu mô hình số hóa chính xác nhất về thế giới thực sẽ có lợi thế lớn trong nhiều lĩnh vực, từ thương mại, logistics, robot tự hành tới quân sự...
Pokémon GO từng tạo ra cơn sốt rất lớn tại Việt Nam khi ra mắt năm 2016, đặc biệt ở các thành phố lớn như Hà Nội và TPHCM. Ảnh: NLD.
Nguy cơ quyền riêng tư vượt xa những gì người dùng tưởng tượng
Không chỉ dừng lại ở câu chuyện quân sự, cuộc điều tra còn làm dấy lên những lo ngại sâu sắc về quyền riêng tư.
Trong khi nhiều người chỉ quét các địa điểm công cộng, không ít người chơi đã thực hiện các bản ghi hình bên trong căn hộ, nhà riêng hoặc những không gian cá nhân khác.
Các chuyên gia cảnh báo rằng khi những dữ liệu như vậy được tích hợp vào các mô hình AI quy mô lớn, người dùng rất khó biết chính xác dữ liệu của mình đang được sử dụng vào mục đích gì, được lưu trữ ở đâu và sẽ được chia sẻ với những đối tác nào trong tương lai.
Một người chơi Pokémon Go tại Hà Lan, anh Floris De Hingh, cho biết anh hoàn toàn không nghĩ rằng những đoạn video mình ghi lại có thể liên quan đến các dự án quốc phòng. “Nếu biết trước điều đó, có lẽ tôi đã suy nghĩ khác”, anh nói.
Trong khi đó, Niantic Spatial khẳng định người dùng đã tự nguyện đồng ý với các điều khoản sử dụng dữ liệu và công ty cam kết áp dụng các nguyên tắc đạo đức cũng như tôn trọng quyền con người trong hoạt động kinh doanh.
Tuy nhiên, công ty không đưa ra câu trả lời rõ ràng về việc liệu các mô hình hiện được triển khai cho các đối tác quốc phòng có được huấn luyện từ dữ liệu do người chơi Pokémon Go cung cấp hay không.
Niantic không phải trường hợp cá biệt. Trên thực tế, cuộc đua thu thập dữ liệu không gian đang diễn ra âm thầm giữa các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Kính thông minh của Meta liên tục ghi nhận những gì diễn ra trước mắt người dùng, còn thiết bị thực tế hỗn hợp của Apple có thể tái tạo chi tiết không gian bên trong các tòa nhà dưới dạng mô hình ba chiều. Trong khi đó, xe tự lái của Waymo đang từng ngày xây dựng các bản đồ số có độ chính xác cực cao về môi trường đô thị. Khi được kết hợp với AI, những kho dữ liệu khổng lồ này có thể trở thành nền tảng cho hàng loạt ứng dụng tương lai, từ thương mại dân sự đến các công nghệ mang ý nghĩa chiến lược và quân sự
Pokémon GO vẫn là một trong những game di động thực tế tăng cường (AR) lớn nhất thế giới. Theo các nền tảng thống kê người chơi, năm 2026 trò chơi duy trì khoảng 50-75 triệu người chơi hoạt động hằng tháng trên toàn cầu. Ảnh: Niantic.
Lời cảnh báo cho kỷ nguyên dữ liệu số
Vụ việc đang trở thành một ví dụ điển hình cho thực tế rằng dữ liệu được tạo ra từ các hoạt động giải trí tưởng như vô hại có thể mang giá trị chiến lược vượt xa nhận thức của người dùng.
Trong thời đại AI và dữ liệu lớn, ranh giới giữa trò chơi điện tử, công nghệ dân sự và ứng dụng quân sự ngày càng trở nên mờ nhạt.
Các chuyên gia châu Âu đang kêu gọi siết chặt quy định về việc thu thập, chia sẻ và thương mại hóa dữ liệu người dùng, đồng thời yêu cầu các công ty công nghệ minh bạch hơn về những mục đích sử dụng cuối cùng của dữ liệu được thu thập.
Câu chuyện Pokémon Go cũng đặt ra một câu hỏi lớn cho hàng tỷ người sử dụng các nền tảng số hiện nay: liệu những dữ liệu được tạo ra mỗi ngày khi chơi game, sử dụng kính thực tế tăng cường, xe tự lái hay các thiết bị AI có thực sự chỉ phục vụ mục đích dân sự như những gì người dùng vẫn nghĩ?
Trong bối cảnh công nghệ đang ngày càng gắn chặt với các lĩnh vực quốc phòng và an ninh, câu trả lời cho câu hỏi đó có thể sẽ trở thành một trong những vấn đề đáng quan tâm nhất của thế giới số trong những năm tới.
Giáo sư Van den Hoven nhận định, Liên minh châu Âu (EU) cần nhanh chóng xây dựng các quy định rõ ràng hơn nhằm bảo vệ dữ liệu người dùng, đồng thời phát triển các hệ thống định vị và dẫn đường độc lập để tránh phụ thuộc công nghệ nước ngoài.
Dữ liệu người dùng Pokemon Go có thể được sử dụng cho các mô hình AI dùng để huấn luyện drone quân sự. Ảnh minh họa: Military Times.
