Mới đây, cuộc trò chuyện kéo dài gần ba giờ giữa Elon Musk và Tiến sĩ Peter Diamandis tại nhà máy Tesla Gigafactory, Austin, Texas ngày 22/12/2025 (phát hành ngày 6/1/2026) không phải là một buổi truyền cảm hứng công nghệ theo nghĩa thông thường. Nó giống một bản chẩn đoán lạnh lùng về những trụ cột đã nâng đỡ xã hội hiện đại suốt hàng trăm năm: học vấn, kinh nghiệm nghề nghiệp và tiền tệ.
Trong thế giới mà Elon Musk mô tả, ba giá trị này không biến mất trong một đêm, nhưng đang mất dần vai trò trung tâm nhanh hơn nhiều so với những gì phần lớn xã hội kịp nhận ra. Chúng ta đang chuyển từ kỷ nguyên "tích lũy kiến thức cá nhân" sang kỷ nguyên "truy cập trí tuệ mạng lưới", nơi mà việc bạn "biết gì" không còn quan trọng bằng việc bạn "điều khiển cái gì".
Vô dụng
Cốt lõi trong lập luận của ông chủ Tesla xoay quanh tốc độ học tập của trí tuệ nhân tạo (AI). Trong suốt hơn một thế kỷ qua, tấm bằng đại học là tấm vé thông hành quyền lực nhất để bước vào tầng lớp trung lưu và thượng lưu. Tuy nhiên, logic này đang vấp phải một rào cản không thể vượt qua: tốc độ học tập.
Giá trị của bằng cấp đại học, xét cho cùng, được xây dựng trên hai giả định: tri thức cần thời gian dài để tích lũy và người có bằng cấp cao thường sở hữu lượng tri thức vượt trội so với số đông. Thế nhưng AI đã làm sụp đổ cả hai giả định này cùng lúc.
Trong cuộc trò chuyện với Diamandis, Elon Musk liên tục nhấn mạnh vào tính chất tăng trưởng theo hàm mũ của AI. Trong khi một sinh viên mất bốn năm để tiếp thu những kiến thức nền tảng vốn đã bắt đầu lỗi thời ngay từ khi in ra sách giáo khoa, thì AI chỉ mất vài giây để "nuốt trọn" toàn bộ thư viện tri thức của nhân loại.
Các mô hình mới không chỉ thông minh hơn phiên bản trước, mà còn học nhanh hơn, rẻ hơn và được triển khai trên quy mô toàn cầu gần như tức thì.
Trong bối cảnh đó, bằng cấp vốn là dấu hiệu cho thấy một cá nhân đã "đầu tư thời gian" để học trở nên lỗi nhịp. Khi AI có thể tiếp cận và tổng hợp khối tri thức nhân loại trong thời gian cực ngắn, việc một con người dành bốn hay sáu năm để lấy bằng không còn là lợi thế quyết định.
Điều Elon Musk nói không phải là "đừng học", mà là "đừng nhầm lẫn giữa học và bằng cấp". Khi tri thức trở thành thứ có thể truy cập tức thời thông qua AI, bằng cấp dần mất vai trò như một công cụ sàng lọc đáng tin cậy của thị trường lao động.
Đặc biệt, trong các lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn cao như Y khoa hay Luật pháp, nơi bằng cấp vốn là "pháo đài" kiên cố nhất, AI đang tạo ra một sự thay đổi về bản chất.
Khi robot Optimus có thể thực hiện những ca phẫu thuật phức tạp với độ chính xác tuyệt đối nhờ kinh nghiệm được chia sẻ tức thì từ hàng triệu "đồng nghiệp" robot khác trên toàn thế giới, giá trị của một tấm bằng bác sĩ học 10 năm bỗng chốc bị lung lay.
Tương tự, nếu bằng cấp đại diện cho tri thức, thì kinh nghiệm đại diện cho thời gian sống và làm việc trong nghề. Trong nhiều thập kỷ, kinh nghiệm là thứ không thể rút ngắn. Một bác sĩ phẫu thuật giỏi phải trải qua hàng nghìn ca mổ, một kỹ sư giỏi phải từng mắc sai lầm thực tế. Nhưng AI và robot đang làm thay đổi bản chất của kinh nghiệm.
Thứ từng là tài sản cá nhân, tích lũy suốt 20 hay 30 năm, nay có thể trở thành tài sản dùng chung của máy móc. Khi kinh nghiệm có thể được số hóa, chuẩn hóa và lan truyền với tốc độ gần như bằng không, lợi thế của thâm niên bị bào mòn nhanh chóng.
Một trong những tuyên bố gây sốc nhất của Elon Musk chính là việc AI sẽ đạt đến tầm trí tuệ tổng quát (AGI) vào năm 2026 và vượt qua tổng trí tuệ của 8 tỷ người cộng lại vào năm 2030. Điều này đặt dấu chấm hết cho khái niệm "kinh nghiệm 20 năm".
Trong một thế giới biến thiên theo hàm số mũ, kinh nghiệm tích lũy lâu năm đôi khi lại trở thành một dạng định kiến, ngăn cản con người thích nghi với những quy luật mới. Robot không cần thời gian để "làm quen tay", chúng học thông qua dữ liệu cloud và không bao giờ quên, không bao giờ mệt mỏi.
Lợi thế cạnh tranh duy nhất mà con người từng tự hào là sự lành nghề qua thời gian đang bị san phẳng bởi khả năng sao chép và tối ưu hóa vô hạn của máy móc.
Điều này không có nghĩa con người mất giá trị hoàn toàn, nhưng nó đặt ra một thực tế khó chối cãi: kinh nghiệm lặp lại, kinh nghiệm mang tính quy trình sẽ bị AI vượt qua. Phần kinh nghiệm còn giá trị là phần gắn với phán đoán trong điều kiện mơ hồ, với trách nhiệm xã hội và đạo đức, những thứ hiện vẫn khó lập trình.
Logic kinh tế mới
Một trong những luận điểm gây tranh cãi nhất của Elon Musk là khả năng tiền bạc sẽ dần mất ý nghĩa trong dài hạn. Nếu công việc tri thức bị thay thế và lao động chân tay được đảm nhiệm bởi robot với chi phí vận hành chỉ bằng tiền điện, thì tiền bạc sẽ mang ý nghĩa gì?
Lập luận này không xuất phát từ tài chính, mà từ công nghệ. Khi AI kết hợp với robot làm giảm mạnh chi phí sản xuất hàng hóa và dịch vụ, giá cả có xu hướng đi xuống. Nếu chi phí biên tiến gần về 0, vai trò của tiền vốn là công cụ phân bổ nguồn lực khan hiếm cũng bị đặt dấu hỏi.
Vị tỷ phú giàu nhất hành tinh đưa ra một kịch bản về "Universal High Income" (Thu nhập cao toàn cầu), nơi hàng hóa và dịch vụ rẻ đến mức gần như miễn phí nhờ năng suất lao động cực đại của AI.
Trong viễn cảnh đó, việc tích trữ tiền bạc theo cách truyền thống như gửi tiết kiệm hưu trí có thể trở nên vô nghĩa. Khi chi phí sản xuất tiến về bằng không, giá trị của tiền tệ sẽ sụp đổ hoặc được định nghĩa lại hoàn toàn. Tiền sẽ không còn là thước đo của sự sinh tồn mà trở thành công cụ để hiện thực hóa các ý tưởng sáng tạo hoặc các giá trị tinh thần.
Ông chủ Tesla không nói điều này sẽ xảy ra ngay lập tức, cũng không mô tả một thế giới "không tiền" trong tương lai gần. Elon Musk nói về sự lung lay của logic kinh tế hiện tại trong một giai đoạn chuyển tiếp đầy biến động.
Trong khoảng thời gian đó, tiền vẫn tồn tại, nhưng khả năng bảo đảm an toàn dài hạn của nó không còn chắc chắn như trước. Nói cách khác, tiền không biến mất, nhưng mất dần vị thế là thước đo tối thượng của an ninh cá nhân.
Tái định nghĩa giá trị con người
Vậy đâu là thứ còn lại khi những giá trị cũ bốc hơi? Câu trả lời của Elon Musk và Diamandis nằm ở những thuộc tính thuần túy "người". Đó là khả năng thích nghi nhanh hơn máy, là sự sáng tạo phi logic không dựa trên dữ liệu cũ, và là khả năng kết nối cảm xúc sâu sắc giữa người với người.
Trong kỷ nguyên này, "vũ khí" mạnh nhất không phải là một tấm bằng, kỹ năng hay kinh nghiệm mà là khả năng sử dụng AI như một phần mở rộng của bộ não để giải quyết những bài toán phức tạp của thế giới.
Rõ ràng, giá trị cá nhân trong kỷ nguyên AI sẽ nằm ở khả năng thích nghi, ở cách con người sử dụng AI như một phần mở rộng của trí tuệ mình, và ở những năng lực mà máy móc khó thay thế trong ngắn hạn: sáng tạo không theo quy luật, cảm xúc, khả năng kết nối và dẫn dắt trong bối cảnh bất định.
Đây không phải là thông điệp lạc quan hay bi quan, mà là một lời cảnh báo mang tính cấu trúc. Cuộc trò chuyện với Diamandis cho thấy Musk đã chuyển từ nỗi sợ AI sang chấp nhận rằng sự thay đổi là không thể đảo ngược.
Trong thế giới đó, những gì từng được xem là "bảo hiểm cuộc đời" như bằng cấp, thâm niên, tích lũy tiền bạc không còn đủ để bảo vệ con người trước tốc độ của công nghệ.
*Nguồn: Fortune, BI, CNN