Theo đề tài nghiên cứu "Phân bổ tài nguyên nước mặt dưới tác động của biến đổi khí hậu ở quy mô lưu vực sông bằng phương pháp tiếp cận mối liên kết Nước - Năng lượng - Lương thực (WEF)", do PGS.TS. Phan Thị Thanh Hằng cùng nhóm nghiên cứu thuộc Viện Các Khoa học Trái đất (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) thực hiện.
Nghiên cứu đã đưa ra kết luận đáng chú ý: vấn đề lớn nhất của lưu vực sông Ba không hẳn là thiếu nước, mà nằm ở cách phân bổ nguồn nước giữa các ngành sử dụng.
Các mô hình tính toán cho thấy một thực tế khác: cách thức điều phối nguồn nước giữa thủy điện, nông nghiệp và nhu cầu dân sinh mới là yếu tố quyết định liên quan tới nguồn nước trên sông khô cạn.
Lưu vực sông Ba và các tiểu vùng (ảnh Viện Các Khoa học Trái đất) .
Khi ưu tiên tích nước để phát điện, lượng nước thiếu hụt ở khu vực hạ du tăng mạnh. Ngay cả khi không áp dụng bất kỳ thứ tự ưu tiên nào, tình trạng thiếu nước vẫn xảy ra. Ngược lại, nếu ưu tiên cho sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là nước tưới, mức độ thiếu nước trên toàn lưu vực giảm đáng kể.
Kết quả này được xây dựng từ một hệ thống mô hình tích hợp quy mô lớn, kết nối đồng thời ba lĩnh vực: nước, năng lượng và lương thực. Đây cũng là lần đầu tiên cách tiếp cận tổng thể này được áp dụng đầy đủ cho lưu vực sông Ba.
Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra biến đổi khí hậu sẽ tiếp tục làm gia tăng áp lực lên nguồn nước trong tương lai. Các kịch bản khí hậu mới nhất đến cuối thế kỷ XXI cho thấy tình trạng thiếu nước vào mùa khô có xu hướng ngày càng nghiêm trọng hơn.
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, các công trình này đóng vai trò quan trọng trong cung cấp điện, tưới tiêu và điều tiết nguồn nước. Tuy nhiên, việc vận hành chưa thực sự đồng bộ khiến nhiều khu vực hạ du vẫn đối mặt với nguy cơ thiếu nước vào mùa khô và ngập lụt do xả lũ kết hợp mưa lớn.
Giá trị của nghiên cứu
Từ các kết quả tính toán, nhóm nghiên cứu đề xuất xác lập thứ tự ưu tiên sử dụng nước cho toàn lưu vực. Theo đó, nhu cầu sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu cần được đặt lên hàng đầu, tiếp theo là sản xuất nông nghiệp. Hoạt động phát điện sẽ được điều chỉnh linh hoạt dựa trên lượng nước thực tế tại từng thời điểm.
Ngoài ra, nhóm nghiên cứu cũng kiến nghị nâng cấp hệ thống thủy lợi, áp dụng các phương pháp tưới tiết kiệm nước và gắn việc vận hành hồ chứa với yêu cầu duy trì dòng chảy tối thiểu cho hạ du. Những giải pháp này không chỉ giúp giảm nguy cơ thiếu nước mà còn hạn chế xâm nhập mặn, cải thiện chất lượng môi trường và bảo vệ hệ sinh thái sông.
Theo các chuyên gia, giá trị lớn nhất của nghiên cứu không nằm ở các mô hình tính toán phức tạp mà ở khả năng ứng dụng thực tiễn.
Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đánh giá cao kết quả của đề tài khi đã cung cấp một hướng tiếp cận mới trong quản lý tài nguyên nước theo hướng tích hợp. Không chỉ giúp nhìn nhận toàn diện mối quan hệ giữa nước, năng lượng và lương thực, nghiên cứu còn tạo cơ sở khoa học quan trọng cho việc quy hoạch và vận hành hệ thống công trình trên lưu vực sông Ba trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét.
*Theo thông tin từ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
