Công xưởng hạt nhân bí mật nhất Nga

Hãy tưởng tượng một thành phố bí mật đến mức nó không tồn tại trên bản đồ, cũng không ai nhắc đến. Nghe có vẻ kỳ lạ, nhưng những điều như vậy rất phổ biến ở thời Liên Xô và vẫn còn tồn tại ở nước Nga hiện đại.

Có nhiều lý do khiến một chính phủ muốn giữ kín việc tiếp cận một thành phố. Với Nga, lý do khiến thành phố Zheleznogorsk được giữ bí mật trong bóng tối, đó là vì tầm quan trọng của nó trong ngành công nghiệp hạt nhân.

Nằm sâu trong lòng Siberia, thuộc vùng Krasnoyarsk Krai, Zheleznogorsk là một trong những tàn tích hấp dẫn nhất của địa lý bí mật thời Liên Xô, một thành phố mà trong nhiều thập kỷ, nó "không hề tồn tại".

Cho đến khi Liên Xô sụp đổ, thành phố này không có trên bản đồ và chỉ được biết đến với tên mã Krasnoyarsk-26. Sau đó, vào năm 1992, nó cuối cùng được đặt tên là Zheleznogorsk.

Tại đây Nga cho xây dựng Nhà máy Điện hóa Zelenogorsk (ZEP) với những kỷ lục hạt nhân khó tin.

ZEP lại là nơi làm giàu tới 1/3 lượng uranium của Nga hay 15% lượng uranium được sử dụng trên toàn thế giới. Hiện nay, cơ sở này hoạt động như một công ty con thuộc Bộ phận Nhiên liệu TVEL của Tập đoàn Năng lượng Hạt nhân Quốc gia Nga (Rosatom).

Vào ngày 20/9/2026, TVEL đã kỷ niệm 30 năm thành lập Nhà máy Điện hóa Zelenogorsk (ZEP) - nơi đã sản xuất 115 đồng vị siêu tinh khiết của 22 nguyên tố hóa học phục vụ y học hạt nhân, công nghiệp và khoa học.

Hiện nay, Bộ phận Nhiên liệu của Rosatom là nhà cung cấp nhiên liệu hạt nhân duy nhất cho các nhà máy điện hạt nhân trong nước. Điều này không chỉ đúng với Nga, mà công ty còn vận hành các lò phản ứng ở 15 quốc gia trên toàn thế giới. Hơn nữa, tập đoàn nhà nước này còn cung cấp nhiên liệu cho toàn bộ hệ thống nhà máy điện hạt nhân của Nga.

Các cơ sở sản xuất của Nhà máy Điện hóa ở Zelenogorsk - sở hữu máy ly tâm khí thế hệ 9+ hiện đại - chuyên sản xuất uranium làm giàu thấp cho các cụm nhiên liệu. Công ty cung cấp các đồng vị ổn định và phóng xạ, cũng như một loạt các sản phẩm công nghệ cao cần thiết trong nhiều ngành công nghiệp khác nhau.

Công nghệ vì môi trường

Các đồng vị siêu tinh khiết, không gì sánh kịp trên thế giới, và các cụm nhiên liệu cho các lò phản ứng của tương lai chính là thành tựu đột phá mà ZEP của Rosatom mang lại.

Quá trình sản xuất diễn ra trong một chuỗi các máy ly tâm khí mạnh mẽ: Chúng hoạt động liên tục suốt ngày đêm, trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, không gián đoạn.

Các máy ly tâm tăng tốc lên đến 1.500 vòng/giây. Được thiết kế để làm giàu urani, đồng vị nặng hơn của một nguyên tố hóa học (như kẽm hoặc cadmi) tập trung gần thành máy dưới tác dụng của lực ly tâm, trong khi đồng vị nhẹ hơn tập trung ở trung tâm.

Điều đáng nói, trong suốt 8 thập kỷ năm qua, hoạt động làm giàu uranium toàn cầu đã để lại khoảng 2 triệu tấn uranium hexafluoride dạng chất thải. Lượng chất thải này vốn được lưu giữ trong các container siêu bền ngoài trời, luôn là mối lo ngại lớn đối với các nhà môi trường.

Để giải quyết vấn đề này, Nhà máy Điện hóa Zelenogorsk (ZEP) đã tiên phong áp dụng công nghệ AREVA NC của Pháp từ năm 2009 - trở thành đơn vị thứ hai trên thế giới (sau Pháp) chuyển hóa thành công UF6 thành Triuranium octoxide. Hợp chất thu được có dạng hạt như cát xám, đặc tính tương đương quặng uranium tự nhiên, có thể đóng thùng và lưu trữ an toàn lâu dài.

Nhờ công nghệ chuyển hóa này, ZEP đã đảm bảo môi trường sống hoàn toàn an toàn. Thành phố Zelenogorsk hiện là một trong những đô thị xanh sạch nhất vùng Siberia với không gian ngập tràn hoa cỏ và bầu không khí yên bình mang đậm hoài niệm thời kỳ Xô Viết thập niên 1970.

Đặc biệt, khu vực sản xuất của ZEP còn nổi tiếng với hiện tượng kỳ thú khi trở thành "ngôi nhà" của hàng loạt đàn sóc sinh sống, biến nơi đây thành một trong những khu bảo tồn tự nhiên an toàn bậc nhất trên thế giới.

Tham khảo: Science, Rosatom