Sự xuất hiện và triển khai thực chiến của hệ thống tên lửa đạn đạo tầm trung (IRBM) "Oreshnik" của Nga đã tạo ra những chấn động lớn trong cấu trúc an ninh châu Âu.
Được sử dụng lần đầu tiên vào tháng 11/2024 trong cuộc tấn công vào Dnipro và tiếp tục được triển khai vào tháng 1/2026 nhắm vào các mục tiêu cơ sở hạ tầng tại Lviv, Oreshnik không chỉ đơn thuần là một khí tài quân sự mới.
Dưới lăng kính của các chuyên gia phân tích quốc tế, đây là một công cụ "lai" giữa sức mạnh quân sự và đòn bẩy tâm lý, được thiết kế để gửi đi những thông điệp răn đe "phi hạt nhân" nhưng mang sức nặng chiến lược tới phương Tây. Dù không có công nghệ quá mới nhưng nó vẫn có hiệu quả cao trong việc đạt được mục tiêu của Điện Kremlin là làm phương Tây sợ hãi.
Thông điệp răn đe
Các chuyên gia quốc tế đồng thuận rằng việc Nga phóng tên lửa Oreshnik mang nặng tính biểu tượng chính trị hơn là nhu cầu chiến thuật thuần túy trên chiến trường.
Theo nhận định chung, đối tượng chính của thông điệp Oreshnik không phải là Kiev mà là Washington, London và Brussels.
Tiến sĩ Sidharth Kaushal và Matthew Savill, các chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), đã nhận định trong bài phân tích chuyên sâu:
"Phần lớn thông tin về loại tên lửa đạn đạo được cho là mới của Nga vẫn chưa rõ ràng, nhưng việc sử dụng nó chống lại Ukraine mang tính chất tín hiệu chính trị nhiều hơn là tiện ích quân sự trong cuộc chiến... Khán giả chính của thông điệp này có lẽ là NATO và liên minh các nhà bảo trợ quốc tế của Ukraine, thay vì chính Ukraine – một lời nhắc nhở không quá tinh tế rằng Nga có một kho vũ khí rộng lớn với các loại tên lửa khác nhau và lớn hơn."
Tại Washington, James J. Townsend, Nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm An ninh Mỹ mới (CNAS), chỉ ra rằng thời điểm phóng tên lửa cũng là một thông điệp gửi tới giới lãnh đạo Mỹ, đặc biệt trong giai đoạn chuyển giao quyền lực hoặc thay đổi chính sách.
"Đây là một thông điệp rất mạnh mẽ... Nó cho thấy Nga nhìn nhận nghiêm túc như thế nào về những gì Mỹ đã làm và họ tức giận ra sao về loại hình hỗ trợ này."
Một khía cạnh quan trọng khác được các chuyên gia chỉ ra là yếu tố tâm lý chiến. Oreshnik, với khả năng mang đầu đạn hạt nhân nhưng được sử dụng ở chế độ quy ước, tạo ra một "vùng xám" của sự sợ hãi, buộc phương Tây phải cân nhắc nguy cơ leo thang.
Maxim Starchak, chuyên gia về vũ khí hạt nhân Nga và là cộng tác viên của Carnegie Endowment for International Peace, đã viết trên Carnegie Politika:
"Giá trị quân sự của cuộc tấn công của Nga vào Ukraine bằng tên lửa Oreshnik mới là hạn chế. Ý định thực sự của Điện Kremlin là câu trả lời dành cho người châu Âu... Nó cho thấy Moscow sẵn sàng leo thang."
Mathieu Boulègue, Chuyên gia quân sự tại Chatham House (Anh), nhận định về tác động thực tế so với tác động tâm lý của loại vũ khí này:
"Mặc dù Oreshnik không phải là yếu tố thay đổi cuộc chơi trên chiến trường, nhưng xét về mặt chiến tranh tâm lý, nó có hiệu quả cao trong việc đạt được mục tiêu của Điện Kremlin là làm phương Tây sợ hãi."
John Erath, Giám đốc Chính sách cấp cao tại Trung tâm Kiểm soát và Không phổ biến Vũ khí (Center for Arms Control and Non-Proliferation), đã trao đổi với Newsweek về bản chất "đe dọa hạt nhân" của Oreshnik ngay cả khi nó mang đầu đạn thường:
"Tên lửa cụ thể này có khả năng hạt nhân, vì vậy bạn có thể gắn vũ khí hạt nhân lên nó. Do đó, nếu nó được phóng về phía Tây Âu, đó rõ ràng là một mối đe dọa hạt nhân. Bởi vì bạn không biết đầu đạn là gì cho đến khi thứ đó tiếp đất và phát nổ"
Sự thật về Oreshnik
Trong khi Moscow ca ngợi Oreshnik là một vũ khí "siêu vượt âm", "không thể đánh chặn" và là thành tựu công nghệ đột phá, các chuyên gia phương Tây lại có cái nhìn thận trọng và thực tế hơn. Đa số các phân tích kỹ thuật đều chỉ ra rằng Oreshnik thực chất là sự tái chế và cải tiến dựa trên các công nghệ tên lửa đạn đạo đã tồn tại từ trước.
Một trong những điểm thống nhất cao nhất giữa các chuyên gia tình báo và quân sự là nguồn gốc của Oreshnik. Nó không phải là một thiết kế hoàn toàn mới từ con số không mà là biến thể của dòng tên lửa RS-26.
Sabrina Singh, Phó Thư ký Báo chí Lầu Năm Góc (Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ), đã xác nhận chính thức ngay sau vụ phóng đầu tiên:
"Tên lửa đạn đạo tầm trung này được dựa trên mô hình tên lửa đạn đạo liên lục địa RS-26 Rubezh của Nga."
Timothy Wright, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), bổ sung các chi tiết kỹ thuật cụ thể từ việc phân tích mảnh vỡ, cho thấy sự khác biệt vật lý giữa hai dòng tên lửa:
"Có một số khác biệt vật lý giữa hệ thống tên lửa Oreshnik và Rubezh. Các mảnh vỡ từ hiện trường vụ va chạm cho thấy Oreshnik có chu vi khoảng 92 cm, trong khi Rubezh là 1m83 cm. Điều này có thể là do Oreshnik được thiết kế để bay ở khoảng cách ngắn hơn Rubezh."
Mặc dù Tổng thống Putin tuyên bố tên lửa bay với tốc độ Mach 10 và không thể bị đánh chặn, các chuyên gia kỹ thuật phân biệt rõ ràng giữa tên lửa đạn đạo có tốc độ tái nhập khí quyển cao và vũ khí lượn siêu vượt âm có khả năng cơ động linh hoạt.
Marcin Andrzej Piotrowski, nhà phân tích tại Viện Các vấn đề Quốc tế Ba Lan (PISM), làm rõ sự khác biệt quan trọng này để tránh nhầm lẫn về thuật ngữ "siêu vượt âm":
"Cũng giống như các tên lửa đạn đạo tầm trung và liên lục địa khác, các đầu đạn của nó đi vào khí quyển và tiếp cận mục tiêu ở tốc độ siêu vượt âm... Nhưng không giống như vũ khí siêu vượt âm thực thụ, các đầu đạn của Oreshnik không thực hiện bất kỳ động tác cơ động nào ở tốc độ siêu vượt âm, điều vốn sẽ làm phức tạp hoạt động của các hệ thống phòng thủ tên lửa."
Tuy nhiên, Marina Miron, Nhà nghiên cứu sau tiến sĩ tại Khoa Nghiên cứu Quốc phòng của Đại học King's College London, lưu ý rằng dù không cơ động như HGV, Oreshnik vẫn là một thách thức lớn nhờ tốc độ và khả năng mang nhiều đầu đạn:
"Vũ khí này có ba giai đoạn khác nhau... Điều khác biệt của Oreshnik so với các tên lửa đạn đạo khác đang được Nga sử dụng chống lại Ukraine là nó di chuyển ở tốc độ siêu vượt âm và có thể được trang bị sáu đầu đạn cùng các đạn con có thể nhắm vào các mục tiêu riêng biệt."
Fabian Hoffmann, chuyên gia về tên lửa tại Đại học Oslo, người được trích dẫn trên The New York Times và Missile Matters, cho rằng mối đe dọa kỹ thuật của Oreshnik đã bị thổi phồng, nhưng nó phơi bày điểm yếu của hệ thống phòng thủ châu Âu:
"Tôi tiếp tục xem loại tên lửa này là không mấy ấn tượng về mặt tác chiến. Vấn đề ít nằm ở đặc tính kỹ thuật của tên lửa mà nằm ở những khoảng trống năng lực của châu Âu mà nó phơi bày."