A-50U còn bao chiếc?
Thực trạng hiện tại của đội ngũ máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không A-50U thuộc Lực lượng Không quân Vũ trụ Nga (VKS) ra sao? Chính các nguồn tin nội bộ Nga thừa nhận mức độ tổn thất như thế nào? Và tại sao những con số này lại mang tính quyết định khi đánh giá cục diện không chiến tương lai trên bầu trời Ukraine?
Truyền thông nhận định VKS vừa đưa trở lại biên chế máy bay cảnh báo sớm A-50U mang số hiệu chiến thuật "Đỏ 47", sau khi hoàn tất quá trình sửa chữa tại nhà máy của Công ty Máy bay Beriev ở Taganrog. Đáng chú ý, đây chính là chiếc phi cơ đầu tiên của Nga được nâng cấp từ phiên bản A-50 nguyên bản lên chuẩn A-50U hiện đại hóa từ năm 2011.
Dù đón nhận "tin vui" này, song theo dữ liệu từ blog quân sự uy tín bmpd (được điều hành bởi Trung tâm Phân tích Chiến lược và Công nghệ - CAST của Nga), Moscow hiện chỉ còn tối đa 4 chiếc A-50U đủ điều kiện để đưa vào trạng thái mà họ gọi là "vận hành định kỳ".
Những chi tiết này không chỉ là thước đo quan trọng để đánh giá sức mạnh tổng thể của Không quân Nga sau hơn 4 năm can dự vào cuộc xung đột toàn diện tại Ukraine, mà còn mở ra toan tính chiến thuật cho Kiev khi chuẩn bị tiếp nhận tiêm kích JAS 39 Gripen. Đặc biệt là khi dòng chiến đấu cơ Thụy Điển này có khả năng tương thích hoàn hảo với tên lửa không đối không tầm xa Meteor.
Logic ở đây vô cùng đơn giản: Số lượng A-50U có thể duy trì trên bầu trời càng ít, năng lực trinh sát mục tiêu tầm xa và dẫn đường trung gian của Nga cho các dòng tiêm kích như Su-35S hay MiG-31BM càng bị bóp nghẹt.
Các dòng chiến đấu cơ này vốn là bệ phóng cho tên lửa không đối không siêu tầm xa R-37M, và chúng phụ thuộc rất lớn vào dữ liệu radar từ các "mắt thần" di động để phát huy tối đa hiệu suất lập công.
Hệ quả là, khoảng trống tác chiến sẽ mở ra rộng hơn cho các biên đội Gripen tương lai của Ukraine. Khi đó, nhiệm vụ trọng tâm của Gripen sẽ là đẩy lùi các máy bay ném bom hộ tống Su-34 mang bom lượn dẫn đường của Nga ra xa khỏi đường phân định chiến tuyến. Bản thân các biên đội Su-34 này vốn luôn cần sự bảo bọc từ tiêm kích Su-35S – những kẻ lại phải sống dựa vào bầu sữa thông tin từ các đài radar bay A-50U.
Hiện trạng thực tế
Xét về hiện trạng thực tế của phi đội A-50U, nguồn lực của Điện Kremlin đang ngày một cạn kiệt. Dù từng sở hữu tổng cộng 8 chiếc A-50U nâng cấp, song chính các nguồn tin thân cận với giới quân sự Nga cũng phải ngậm ngùi thừa nhận đã mất ít nhất 3 chiếc.
Chiếc thứ nhất (Số hiệu "Đỏ 41"): Bị hư hỏng nghiêm trọng vào ngày 26/02/2023 ngay tại sân bay quân sự Machulishchy ở Belarus sau một đòn tập kích bằng UAV FPV do Ukraine thực hiện. Chiếc phi cơ này được xác nhận là đã "vô phương cứu chữa" và không bao giờ có thể trở lại đường băng.
Chiếc thứ hai (Được cho là "Đỏ 37"): Bị bắn rơi thẳng xuống Biển Azov vào ngày 14/01/2024, nhiều khả năng do sập bẫy phục kích của hệ thống phòng không Patriot.
Chiếc thứ ba (Số hiệu "Đỏ 42"): Bị bắn nổ tung trên vùng trời vùng Krasnodar ngày 23/02/2024. Phía Ukraine sau đó tuyên bố đã hồi sinh dòng tên lửa phòng không tầm xa từ thời Liên Xô là S-200 để thực hiện cú bắn hạ ngoạn mục này.
Ngay cả khi tính toán dựa trên các số liệu của chính phía Nga, họ hiện chỉ còn tối đa 5 chiếc A-50U trong kho lưu trữ, và ngặt nghèo hơn là chỉ có đúng 4 chiếc trong số đó đủ khả năng cất cánh làm nhiệm vụ.
Đồng thời, trang phân tích bmpd cũng bỏ ngỏ nguyên nhân vì sao chiếc "Đỏ 47" lại phải nằm bãi sửa chữa trong một thời gian dài. Không loại trừ khả năng chiếc AWACS này cũng từng trúng mảnh văng từ các đòn tập kích từ trước, đòi hỏi một quy trình đại tu, phục hồi vô cùng phức tạp và tốn kém.
Bên cạnh đó, việc sử dụng thuật ngữ "vận hành định kỳ" cho thấy Nga không có đủ nguồn lực hay phi hành đoàn để tung cùng lúc cả 4 chiếc A-50U còn lại vào trận. Thay vào đó, chúng phải quay vòng liên tục giữa các giai đoạn: trực chiến, bảo dưỡng kỹ thuật và phục vụ công tác huấn luyện phi công mới.
Hiện tại, số lượng A-50U ít ỏi còn lại của Nga đang co cụm trú ẩn tại Căn cứ Không quân Ivanovo Severny, nơi đặt Trung tâm Chuyển loại và Sử dụng Chiến đấu số 610. Trong khi đó, việc vận hành các dòng máy bay A-50 nguyên bản đời cũ chưa nâng cấp gần như đã bị đình chỉ hoàn toàn do lạc hậu và thiếu linh kiện thay thế.
Trước đó, chuyên trang Defense Express cũng từng có bài phân tích chuyên sâu về quy trình chế tạo đắt đỏ của dòng A-50 dưới thời Xô viết, đồng thời chỉ rõ việc những "pháo đài radar" này liên tiếp bị bắn hạ đã hoàn toàn đập tan huyền thoại về một thứ vũ khí bất khả xâm phạm và "không thể thay thế" của quân đội Nga.
