Trong phim ảnh, truyện tranh và trò chơi điện tử, ninja và samurai thường được xây dựng thành hai kiểu chiến binh đối lập. Một bên là samurai khoác giáp, mang kiếm, chiến đấu công khai và tượng trưng cho danh dự. Bên kia là ninja mặc đồ tối màu, xuất hiện trong bóng đêm, sử dụng ám khí, cải trang và thực hiện những đòn đánh bất ngờ.

Từ đó, câu hỏi “samurai hay ninja mạnh hơn?” trở thành đề tài gây tranh luận suốt nhiều năm. Nếu đặt hai người vào một trận đấu trực diện, ai sẽ thắng? Các tư liệu lịch sử của Nhật Bản lại đưa ra câu trả lời thú vị hơn nhiều so với những gì điện ảnh mô tả.

Trong một cuộc giao đấu công khai, samurai nhiều khả năng chiếm ưu thế rất lớn. Nhưng nếu được hoạt động theo đúng sở trường, ninja có thể khiến một samurai thậm chí không có cơ hội rút kiếm.

Samurai chiếm ưu thế nếu đối đầu trực diện

Trước hết, ninja không hoàn toàn là một tầng lớp chiến binh riêng biệt đối lập với samurai. Thuật ngữ gọi ninja thường được sử dụng trong các tài liệu cổ là shinobi, chỉ những người chuyên thực hiện hoạt động bí mật như do thám, xâm nhập, thu thập tình báo, phá hoại và đánh lừa đối phương.

Trong khi đó, samurai là tầng lớp võ sĩ với chức năng quân sự rõ ràng hơn. Họ được huấn luyện để sử dụng vũ khí, tham gia chiến trận và phục vụ các lãnh chúa.

Điều đáng chú ý là ranh giới giữa hai khái niệm này không phải lúc nào cũng rõ ràng. Một người có địa vị samurai hoàn toàn có thể thực hiện những nhiệm vụ của shinobi. Nhiều shinobi cũng xuất thân từ các gia đình võ sĩ cấp thấp hoặc jizamurai - những võ sĩ địa phương. Bởi vậy, việc hình dung ninja và samurai giống như hai “môn phái” đối nghịch nhau vốn đã không hoàn toàn chính xác.

Nếu đặt ra một kịch bản đơn giản: một samurai thiện chiến và một shinobi gặp nhau, cả hai đều biết đối phương ở đâu và buộc phải giao đấu trực diện, lợi thế nhiều khả năng nghiêng mạnh về phía samurai.

Nguyên nhân nằm ở chính mục đích huấn luyện của họ. Samurai dành phần lớn quá trình rèn luyện cho chiến tranh. Tùy từng thời kỳ, họ sử dụng cung, giáo, kiếm cùng nhiều loại vũ khí khác nhau. Kinh nghiệm chiến trường, khả năng sử dụng vũ khí và áo giáp giúp họ thích nghi tốt với những cuộc đụng độ trực tiếp.

Các tư liệu như Bansenshūkai, bộ cẩm nang về kỹ thuật shinobi được biên soạn vào thế kỷ XVII, không mô tả một ninja lý tưởng là kiếm sĩ có khả năng đánh bại mọi đối thủ. Ngược lại, khả năng tránh bị phát hiện, thu thập thông tin và rời khỏi khu vực nguy hiểm mới là những kỹ năng quan trọng.

Nói cách khác, samurai được rèn luyện để giành chiến thắng khi giao chiến, còn shinobi giỏi sẽ tìm cách hoàn thành nhiệm vụ mà không cần phải đối đầu trực tiếp.

Nếu một shinobi đột nhập vào lâu đài để lấy tài liệu nhưng bị phát hiện và buộc phải đấu kiếm với một samurai giỏi, nhiệm vụ coi như đã thất bại. Lúc này, điều quan trọng nhất là tìm cách thoát thân an toàn, chứ không phải cố đánh bại đối phương bằng vũ khí.

Ninja hữu dụng hơn khi phục kích và tình báo

Trong thời kỳ Sengoku, khi các lãnh chúa liên tục tranh giành lãnh thổ, thông tin về đối phương đôi khi có giá trị không kém hàng nghìn binh lính. Biết quân địch đóng ở đâu, có bao nhiêu người, tuyến phòng thủ nào yếu, lương thực được cất giữ tại đâu hay một vị tướng chuẩn bị hành quân theo hướng nào đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả của chiến dịch.

Đây chính là môi trường mà ninja phát huy sở trường. Họ có thể cải trang thành thương nhân, nhà sư, người hành hương hoặc dân thường để xâm nhập vào khu vực do đối phương kiểm soát, quan sát rồi bí mật đưa thông tin trở về.

Takeda Shingen là một ví dụ tiêu biểu. Vị lãnh chúa nổi tiếng thời Sengoku xây dựng những mạng lưới tình báo gồm các nhóm chuyên trách như suppa và mitsu-mono. Nhiệm vụ của họ bao gồm trinh sát, theo dõi hoạt động của các lãnh chúa đối địch, thu thập thông tin quân sự và tiến hành những hoạt động gây rối. Điều đó cho thấy tình báo bí mật không phải hoạt động nằm ngoài thế giới samurai, mà là một phần quan trọng trong cách các lãnh chúa tiến hành chiến tranh.

Tokugawa Ieyasu, người sau này thiết lập Mạc phủ Tokugawa, cũng có mối liên hệ nổi tiếng với những người Iga. Hattori Hanzo, một trong những cái tên nổi tiếng nhất trong lịch sử shinobi, phục vụ Tokugawa Ieyasu với tư cách là một chỉ huy quân sự mang địa vị samurai, đồng thời lãnh đạo những người Iga thực hiện các hoạt động tình báo.

Ninja cũng đặc biệt nguy hiểm khi được đặt vào những tình huống phục kích. Thay vì đối mặt với một samurai đang có đầy đủ áo giáp, vũ khí và sự chuẩn bị, họ có thể lựa chọn thời điểm đối phương sơ hở, lợi dụng bóng tối, địa hình hoặc yếu tố bất ngờ để hành động.

Trong kiểu tác chiến này, kỹ năng sử dụng vũ khí không còn là yếu tố duy nhất quyết định kết quả. Người phát hiện đối phương trước, che giấu được vị trí và chủ động lựa chọn thời điểm ra tay sẽ nắm lợi thế rất lớn.

Quan trọng hơn, một shinobi thành công thậm chí không cần chiến đấu. Nếu có thể lẻn qua phòng tuyến, xác định vị trí quân địch, lấy được tài liệu cần thiết rồi rút đi mà không bị phát hiện, nhiệm vụ đã hoàn thành. Ngược lại, việc bị phát hiện và buộc phải giao đấu trực diện với một samurai thiện chiến thường đồng nghĩa với việc kế hoạch đã gặp vấn đề.