Khi áp lực vượt quá sức chịu đựng của con người

Tại đấu trường lớn nhất hành tinh, khi những đôi chân đã rã rời sau hơn 120 phút cày ải, các cầu thủ và thủ môn phải đối mặt với nhau trong cuộc chiến tay đôi căng thẳng. Đó không chỉ là một cú sút đơn thuần mà là khoảnh khắc mang theo toàn bộ niềm hy vọng, ước mơ và cả sự kỳ vọng của cả một quốc gia.

Một cú sút hỏng có thể đồng nghĩa với sự sỉ nhục, một vết nhơ ám ảnh suốt sự nghiệp cầu thủ. Ngược lại, một pha cản phá xuất thần của thủ môn hay khoảnh khắc trái bóng làm tung lưới có thể mang lại những giọt nước mắt vỡ òa trong hạnh phúc cho hàng triệu người hâm mộ.

Theo Geir Jordet, giáo sư tại Trường Khoa học Thể thao Na Uy và là tác giả của cuốn sách "Áp lực: Những bài học từ loạt sút luân lưu" thì loại áp lực này có thể đạt đến mức "vô nhân đạo". Vì hầu như toàn bộ gánh nặng tâm lý đó đều đổ dồn lên vai người thực hiện quả sút luân lưu.

Giáo sư Jordet phân tích trong nghiên cứu của mình: "Trong khoảnh khắc đó, cảm xúc duy nhất mà tất cả mọi người đều đồng ý chính là sự lo âu. Cảm giác ấy gặm nhấm tâm trí, làm căng cứng các bó cơ và biến một kỹ năng cơ bản nhất của bóng đá trở thành một thách thức không thể vượt qua.

Cuộc chiến tâm lý tàn khốc này được giải quyết trong một khoảng cách vỏn vẹn 11 mét từ chấm phạt đền đến vạch vôi khung thành. Dù chỉ mới được đưa vào luật bóng đá từ năm 1970 song loạt "đấu súng" này đã trở thành phán quyết cuối cùng cho hàng loạt giải đấu lớn nhất thế giới.

Lịch sử World Cup đã chứng kiến không ít những bi kịch từ chấm 11 mét. Trận chung kết World Cup đầu tiên phải phân định thắng thua bằng luân lưu là chiến thắng của Brazil trước Italia vào năm 1994. Loạt sút đó cũng đã sản sinh ra một trong những pha đá hỏng nổi tiếng và xót xa nhất lịch sử bóng đá khi huyền thoại Roberto Baggio sút tung quả bóng quyết định vọt xà ngang, sau đó là cái cúi đầu đầy ám ảnh.

Ngày nay, luân lưu càng trở nên phổ biến. Một kỷ lục đã được thiết lập tại World Cup 2022 ở Qatar khi có đến 5 trận đấu được định đoạt bằng những quả sút luân lưu, bao gồm cả trận chung kết lịch sử khi Argentina đánh bại Pháp. Và xu hướng này không hề dừng lại. Ngay trong 2/4 trận đấu đầu tiên của vòng 32 đội tại VCK 2026 cũng kết cục cũng được định đoạt bằng luân lưu: Morocco đánh bại Hà Lan, và Paraguay hạ tuyển Đức.

Nỗi khổ của người sút phạt

Tiền đạo cánh của tuyển Anh, Noni Madueke, nhận định một cách đầy thực tế: "Khi bước vào vòng đấu loại trực tiếp, bạn phải nghĩ đến khả năng đá luân lưu. Nó là thứ ngày càng trở nên nổi bật trong các trận đấu. Giống như mọi khía cạnh khác, chúng tôi luôn muốn mình ở trạng thái cao nhất nếu phải bước vào khoảnh khắc đó".

Tiền đạo đội tuyển Mỹ, Christian Pulisic, thể hiện sự đồng tình. Anh nhấn mạnh rằng để bước lên và thực hiện cú sút đòi hỏi một bản lĩnh phi thường: "Đối với những người bước lên và sút, điều đó đòi hỏi rất nhiều dũng khí. Nó không hề dễ dàng, nhất là khi các thủ môn đang ngày càng trở nên xuất sắc hơn”.

Khi bước lên chấm 11 mét, kỹ thuật của các cầu thủ rất đa dạng. Có người thực hiện cú sút chớp nhoáng. Có người lại dừng lại, hít những hơi thở thật sâu để làm dịu nhịp tim trước khi chạy đà. Có người lấy đà dài và tung cú sút sấm sét. Một biến thể rất phổ biến khác là kỹ thuật chạy đà ngập ngừng nhằm chờ đợi xem thủ môn sẽ đổ người về hướng nào trước khi dứt điểm. Mới nhất, Kimmich đã thực hiện kỹ thuật đó để đưa bóng vào lưới ở loạt luân lưu giữa Đức và Paraguay .

Tuy nhiên, dù sử dụng kỹ thuật nào thì người sút phạt vẫn luôn là người phải chịu áp lực lớn nhất. Lý do rất đơn giản: Họ được mặc định là phải ghi bàn. Giáo sư Jordet chia sẻ rằng, dữ liệu nghiên cứu chỉ ra một hiện tượng tâm lý thú vị là những cầu thủ bắt đầu chạy đà ngay lập tức sau tiếng còi của trọng tài thường có tỷ lệ sút hỏng cao hơn.

Những người biết chờ đợi từ 2 đến 5 giây sau tiếng còi có tỷ lệ thành công cao hơn. "Chúng tôi nghi ngờ rằng những người thực hiện quá chóng vánh làm như vậy bởi vì họ chỉ muốn hoàn thành và thoát khỏi tình huống đầy căng thẳng này càng sớm càng tốt", Jordet giải thích. “Sự vội vã không đến từ sự tự tin, mà đến từ khao khát muốn chạy trốn khỏi áp lực".

Vô vàn chiêu trò từ khung gỗ

Từ góc nhìn của khung thành, các thủ môn thường có 3 lựa chọn cơ bản: bay người sang trái, bay người sang phải, hoặc đứng im ở giữa. Đây thường bị coi là một trò chơi may rủi của sự phán đoán. Tuy nhiên, những thủ môn xuất chúng biết cách biến sự thụ động thành chủ động.

Ví dụ tiêu biểu nhất là pha cứu thua quyết định của thủ thành Yassine Bounou (Morocco) trước đội tuyển Hà Lan. Bounou đã làm một điều cực kỳ khác biệt: Anh di chuyển sang phải nhưng vẫn giữ tư thế đứng thẳng thay vì đổ người. Nhờ việc không đổ người xuống đất, Bounou đã dùng tay trái dễ dàng gạt đi cú sút nhằm vào góc cao của Crysencio Summerville. Cộng thêm lực tay cực khỏe mà thủ môn tuyển Morocco đã cản cú đá quyết định giúp đội nhà giành chiến thắng.

Nếu Bounou thực hiện một pha bay người dứt khoát như thường lệ, quả bóng chắc chắn đã nằm gọn trong lưới. Giáo sư Jordet cho rằng những thủ môn bắt phạt đền giỏi nhất là những người "sáng tạo, có chủ đích và khó lường”. Các chiến thuật tâm lý có thể bao gồm: Cố tình ném bóng ra xa; Dùng lời nói khiêu khích, lăng mạ; Gây hấn vật lý hoặc tiến sát đến chấm phạt đền.

Trò tâm lý này đôi khi khiến thủ môn phải nhận thẻ vàng. Jordet đặc biệt lưu ý đến những pha giật mình có chủ đích và động tác giả bằng tay của Bounou để làm mất nhịp người sút. Hay thủ môn tuyển Paraguay Orlando Gill cũng tạo âm thanh rất to bằng những tiếng vỗ tay bộp bộp khiến cầu thủ Đức bị phân tâm.

Bậc thầy thực sự của trò chơi tâm lý này, theo đánh giá của Jordet, chính là thủ thành Emiliano Martinez của Argentina - người đã giành chiến thắng trong cả 6 loạt sút luân lưu gần nhất của mình, bao gồm cả trận chung kết World Cup 2022.

Bài toán nhân sự

Bản thân việc lựa chọn danh sách 5 người đá luân lưu cũng mang theo rủi ro đối với một HLV. Đó là một ranh giới cực kỳ mỏng manh, đòi hỏi sự cân bằng giữa dữ liệu phân tích, kinh nghiệm và linh cảm.

Sẽ có cái tên là lựa chọn mặc định. Bạn không thể tưởng tượng một tuyển Pháp đá luân lưu định đoạt World Cup mà thiếu Kylian Mbappe, Bồ Đào Nha vắng Ronaldo hay Argentina mà không có Lionel Messi.

"Những chàng trai cảm thấy tự tin nhất sẽ muốn bước lên và sút. Tôi nghĩ đó là lẽ thường tình". Pulisic chia sẻ. "Chúng tôi chưa trải qua nhiều loạt sút với đội hình này, nhưng tôi cảm thấy đây là một tập thể rất dũng cảm và can trường".

Tuy nhiên, sự dũng cảm không phải lúc nào cũng mang lại kết quả tốt. Giáo sư Jordet cảnh báo rằng đội hình sút luân lưu phải được quyết định và thảo luận kỹ lưỡng từ trước, chứ không phải là lời kêu gọi xung phong ngay trong khoảnh khắc sinh tử.

Một minh chứng rõ ràng đã xảy ra trong trận đấu giữa Đức và Paraguay. Khi tỷ số luân lưu vẫn cân bằng sau 5 lượt sút đầu tiên, đội trưởng đội tuyển Đức Joshua Kimmich đã quay sang hỏi các đồng đội xem ai muốn thực hiện quả sút thứ 6. Jonathan Tah đã xung phong bước lên cho cú sút phạt đền đầu tiên trong sự nghiệp của mình... và kết quả là anh đã sút quả bóng bay thẳng lên trời.

Loạt sút luân lưu không bao giờ là một trò chơi may rủi đơn thuần. Nó là bài kiểm tra khắc nghiệt nhất về kỹ năng, thể lực, và đặc biệt là sức mạnh tinh thần. Để vượt qua được loại áp lực bị coi là "vô nhân đạo" này, sự chuẩn bị là chìa khóa duy nhất.

Như lời khuyên từ Giáo sư Jordet: "Các cầu thủ cần phải tập dượt cho khoảnh khắc quan trọng này từ trước. Hãy đảm bảo rằng khi được gọi tên, bạn đã có một kỹ thuật sút phạt đền mạnh mẽ và vững chắc, cùng một thói quen trước khi sút được tập luyện kỹ càng để giúp bạn khóa chặt sự tập trung. Với mức độ tập trung đó, bạn biết mình đã làm tất cả những gì có thể, và kết quả sẽ tự nhiên đến.