Bill Gates và giải pháp "né" mây ti

Ngày 7/10, Bill Gates đăng trên trang Gates Notes bài viết về những vệt trắng máy bay để lại trên bầu trời, một nguồn gây nóng lên toàn cầu, ít người để ý. Hàng không là một trọng tâm của Breakthrough Energy, quỹ đầu tư khí hậu do ông lập ra, vì đây là một trong những ngành khó cắt giảm phát thải nhất.

Theo Gates, máy bay điện và nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), loại nhiên liệu dùng được ngay cho động cơ hiện có nhưng phát thải ít hơn nhiều, còn nhiều năm nữa mới phổ biến. Vì vậy, giải pháp mà ông nêu ra ở bài này có tính "đột phá".

Vệt mây ngưng tụ, giới hàng không gọi là contrail, hình thành khi máy bay đi qua vùng không khí đủ lạnh và đủ ẩm. Phần lớn vệt mây tan sau ít phút, một số kéo dài hàng giờ và loang thành mây ti (cirrus).

Mây ti là loại mây cao, mảnh như nét quét chổi. Ban ngày, chúng phản xạ một phần ánh sáng mặt trời. Ban đêm, chúng giữ lại một lượng nhiệt mà lẽ ra (khi không có chúng) sẽ thoát ra ngoài không gian.

Gates viết rằng những vệt mây kéo dài này gây ra khoảng một nửa mức tăng nhiệt độ do hàng không, và xóa được chúng thì giảm được tới 2% toàn bộ mức ấm lên toàn cầu.

Contrails.org, tổ chức phi lợi nhuận do Gates góp phần lập ra, ước tính tác động gây tăng nhiệt độ Trái Đất của vệt mây máy bay mỗi năm bằng khoảng 652 triệu tấn CO2 tương đương theo GWP-100.

Vệt mây ti tham gia làm tăng nhiệt độ Trái Đất lại chỉ xuất hiện ở rất ít chuyến bay. Theo Gates, muốn tránh phần lớn vùng tạo vệt mây ti này, chỉ cần điều chỉnh lộ trình khoảng 5% chuyến bay toàn cầu.

Contrails.org ước tính, trong mô phỏng trên kế hoạch bay của American Airlines, khoảng 3% các chuyến bay gây ra khoảng 80% hiệu ứng giữ nhiệt khỏi Trái Đất từ các vệt mây.

Trong thực tế bay, vùng không khí tạo vệt mây ti thường mỏng, nên để tránh hiện tượng này máy bay chỉ cần bay cao hơn hoặc thấp hơn một chút (so với lịch trình bay hiện đang áp dụng). Hãng bay nộp kế hoạch bay khoảng 4 đến 8 tiếng trước giờ cất cánh, đủ thời gian để đưa dự báo vệt mây vào lộ trình bay.

Đổi độ cao thì tốn thêm nhiên liệu. Theo Gates, mô hình tính toán bình quân trên mọi chuyến bay, phần tốn thêm để "né mây ti" (để tránh tạo ra vệt mây ti) có thể chỉ khoảng +0,1% so với hiện nay. Contrails.org dùng mức 0,3%, tương đương tăng khoảng 732 triệu USD mỗi năm, hay 19 USD mỗi chuyến.

Còn trong thử nghiệm thực tế năm 2023 của American Airlines (sẽ nêu bên dưới), các chuyến này đốt thêm trung bình 2% nhiên liệu so với thông thường nếu áp dụng phương pháp này.

Làm một phép tính quy đổi theo 1 tấn CO2 tương đương, tức là ước tính tác động của mây ti (do vệt máy bay gây ra) gây ấm Trái Đất tương đương tác động của 1 tấn CO2.

Theo Gates, việc tránh tạo ra vệt mây ti làm tốn dưới 10 USD mỗi tấn, nhiều khả năng chỉ một đến hai USD. Trong khi đó, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) tốn từ 130 USD trở lên.

Contrails.org đưa ra mức trung bình khoảng 1,75 USD mỗi tấn, kịch bản "bi quan" là khoảng 14 USD.

Năm 2023, Google Research, American Airlines và Breakthrough Energy cho 70 chuyến bay thử dùng bản đồ dự báo do AI lập, ảnh vệ tinh cho thấy vệt mây giảm 54%.

Năm 2025, Contrails.org cùng American Airlines và Google Research mở rộng lên hơn 100 chuyến bay "né mây ti". Theo đài Marketplace, các chuyến bay theo kế hoạch né tạo ít hơn 62% số vệt mây so với nhóm đối chứng.

Năm nay, American Airlines tạm dừng thử nghiệm vì giá nhiên liệu bay tăng mạnh do xung đột ở Iran.

Trong khi đó, từ ngày 18/8/2026, Operation Blue Skies, do Google phối hợp cùng Chính phủ Anh, Met Office, NATS, Contrails.org, Imperial College London và Đại học Cambridge, khởi động thử nghiệm kéo dài 30 tháng ở vùng trời đại dương Shanwick. Cơ quan kiểm soát không lưu sẽ chỉnh độ cao cho chuyến bay thay cho từng hãng tự quyết.

Gates tự đặt câu hỏi liệu các hãng bay có đủ động lực để làm hay không. Tránh nhiễu động là chuyện an toàn và giữ khách - điều này là hiển nhiên nên dù có phải bay vòng bao nhiêu, các hãng đều sẵn sàng cho mọi chi phí. Nhưng "né mây ti" thì hãng bay trả tiền nhiên liệu ngay lập tức, còn lợi ích về khí hậu lại không "nhìn thấy" trên sổ sách ngay lập tức.

Vì vậy Contrails.org công bố bản đồ dự báo vùng trời dễ tạo vệt mây gây ấm, ai cũng tra được, hoàn toàn miễn phí.

Gates nhận mình là "người đưa tin chưa hoàn hảo" vì đi máy bay riêng. Ông cho biết các chuyến bay của mình đều tránh vùng tạo vệt mây gây ấm, dùng SAF và bù toàn bộ phát thải bay của gia đình. Và ông nói rằng, bản thân vô cùng hào hứng chờ những thành tựu tiếp theo của mô hình "né mây ti".

Tham khảo từ: Gates Notes, Contrails.org và nhiều nguồn liên quan.

Dựng bài: Trương Lương

Nguồn: Thanh niên Việt