Vị danh thần trong ‘sấm truyền’ đặt cạnh tên Lê Thái Tổ, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới

Lê Tiên Long |

Vị danh thần trong ‘sấm truyền’ đặt cạnh tên Lê Thái Tổ, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới
Vị danh thần trong ‘sấm truyền’ đặt cạnh tên Lê Thái Tổ, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới

Vua lên ngôi, công thần bị hại, cái vòng luẩn quẩn đó diễn ra ở rất nhiều đời trong lịch sử, và thật đáng tiếc là ở thời Hậu Lê, nó vận vào cuộc đời Nguyễn Trãi, vị công thần khai quốc từ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc

Đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt Nam đã được kết tinh thành một nét đẹp văn hóa qua hàng nghìn năm lịch sử. Lời dặn của Bác "Dân ta phải biết sử ta, cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam" và "Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước", hay những tư tưởng trong "Di chúc", chính là lời nhắc vô cùng sâu sắc về đạo lý ấy.

Mà đã là đạo lý thì ở thời đại nào, thế hệ nào cũng luôn đúng, bao gồm cả "thời đại 4.0" với "thế hệ Gen Z", hay cho đến mãi về sau.

Đó là lý do chúng tôi mở tuyến bài "Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc". Từng bài trong tuyến sẽ như một nén tâm hương nhắc mỗi người hãy nhớ đến anh linh của các vị vua hiền, các danh tướng tài ba, các danh nhân khoa bảng, trạng nguyên đầu triều… cho đến các dũng sĩ, liệt sĩ vô danh đã nằm xuống để góp xây nên nền văn hiến hàng nghìn năm dựng nước - giữ nước.

Chúng tôi cũng xin mời quý độc giả khi đọc những bài này hãy lắng lại, để bày tỏ lòng tưởng nhớ, biết ơn của mình đối với các Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc - để chúng ta được tròn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" như lời Bác căn dặn.

* Đọc tất cả các bài viết Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc tại đây.


Vị danh thần trong ‘sấm truyền’ đặt cạnh tên Lê Thái Tổ, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới - Ảnh 2.

Không phải là người đứng đầu danh sách công thần sau ngày Lê Thái Tổ quét sạch quân Minh ra khỏi bờ cõi, nhưng Nguyễn Trãi là danh thần được nêu tên trong câu sấm truyền về thắng lợi cuối cùng của cuộc khởi nghĩa trong những ngày gian khó, bên cạnh tên của nhà vua.

Hẳn mọi người đều biết đến giai thoại về khả năng tuyên truyền, vận động quần chúng của các thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, với điển tích bôi mỡ lên lá cây để kiến khoét thành dòng chữ "Lê Lợi vi quân, Nguyễn Trãi vi thần". Có phiên bản còn kể thêm lời "sấm truyền" này có thêm ý cuối "Lê Lai vi tướng", để tưởng nhớ vị trung thần đã hi sinh thân mình cứu chủ tướng.

Vị danh thần trong ‘sấm truyền’ đặt cạnh tên Lê Thái Tổ, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới - Ảnh 3.

Hội thề Lũng Nhai. Nguồn: Dẫn theo Danviet.

Và hàng năm, cứ đến ngày 16 tháng Tám âm lịch, nhân dân cả nước lại tổ chức lễ giỗ tưởng niệm ngày mất của Nguyễn Trãi, một cái chết mà người đời vẫn cho là nỗi oan khuất nghìn năm.

Nguyễn Trãi (1380-1442) là một nhà văn hóa – chính trị kiệt xuất của đất nước trong thế kỷ 15. Tên tuổi của ông gắn liền với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, giúp Lê Thái Tổ đánh đuổi hoàn toàn quân Minh xâm lược, giành lại độc lập tự chủ cho tổ quốc. Không chỉ là một anh hùng giải phóng dân tộc, ông còn là một nhà văn hóa lớn, một tác gia vĩ đại của đất nước.

Vị danh thần trong ‘sấm truyền’ đặt cạnh tên Lê Thái Tổ, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới - Ảnh 4.

Trong số các anh hùng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn Trãi là một trong số ít người có học vấn rất cao. Từ năm 20 tuổi, dưới thời nhà Hồ, Nguyễn Trãi đã thi đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) và ra làm quan ở Ngự sử đài. Tuy nhiên, cuộc đời của chàng thanh niên sinh ra trong gia đình quý tộc này không êm ấm được bao lâu. Năm 1407, khi quân Minh xâm lược nước ta, nhà Hồ bại trận, vua cũng bị cầm tù, cha của Nguyễn Trãi là Nguyễn Phi Khanh bị bắt giải sang Trung Quốc.

Tiễn cha đến ải Nam Quan, Nguyễn Trãi trở về nước, nung nấu ý chí trả nợ nước, thù nhà. Ông lần tìm về đất Lam Sơn, tham gia cuộc khởi nghĩa của vị thủ lĩnh Lê Lợi. Trong cuộc chiến đấu này, bằng trí tuệ và ngòi bút sắc bén của mình, Nguyễn Trãi đã là người trực tiếp soạn thảo các công văn, giấy tờ quan trọng của bộ tư lệnh, đặc biệt là các văn thư ngoại giao với quân xâm lược nhà Minh, góp phần to lớn vào chiến thắng cuối cùng của cuộc kháng chiến kéo dài suốt 20 năm.

Nguyễn Trãi ở tổng hành dinh của cuộc khởi nghĩa, đã trực tiếp soạn "Bình Ngô sách", là chiến lược để đánh thắng quân xâm lược. Sử sách về sau viết rằng, Nguyễn Trãi được Lê Lợi phong cho chức Tuyên phong đại phu Thừa chỉ Hàn Lâm viện, ngày đêm dự bàn việc quân.

Tập ký sự "Tang thương ngẫu lục" của Phạm Đình Hổ cuối đời Lê chép giai thoại rằng, Nguyễn Trãi là người đã tạo ra xu hướng tuyên truyền miệng độc đáo qua những câu truyền đơn đục trong lá cây thả theo dòng suối, đưa vào đầu óc quần chúng nhân dân khái niệm rằng, cuộc khởi nghĩa này sẽ thành công, và Lê Lợi sẽ giành ngôi vị lãnh đạo đất nước. Đời sau chỉ không rõ rằng, liệu có đúng là Nguyễn Trãi tự ghi tên mình vào vế sau của câu truyền đơn hay không? Người ta đoán rằng là một nho thần, Nguyễn Trãi sẽ không làm như vậy, và giai thoại này chỉ được vẽ ra để lý giải về nguyên nhân cái chết của ông mãi tận 14 năm sau khi cuộc kháng chiến thành công mà thôi.

Vị danh thần trong ‘sấm truyền’ đặt cạnh tên Lê Thái Tổ, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới - Ảnh 5.

Tranh minh họa Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn.

Dù sao thì sử chính thống của nhà nước phong kiến thời Lê cũng phải công nhận, trong những ngày cuối cùng của cuộc kháng chiến, Nguyễn Trãi là người gần gũi, thân cận nhất với thủ lĩnh Lê Lợi. Khi nghĩa quân vây kín thành Đông Quan, ở bên kia sông Hồng, tại dinh Bồ Đề, trên căn lầu cao bằng gỗ được dựng lên để nhìn sang tòa thành, thì ở tầng trên cùng danh cho Bình Định vương ngự, ở tầng sát đó, dành cho Triều liệt đại phu nhập nội hành khiển, Lại bộ Thượng thư, kiêm Cơ Mật viện Nguyễn Trãi bàn tính mưu sách và soạn thảo thư từ gửi cho thủ lĩnh quân Minh là Vương Thông ở trong thành.

Nhờ suy tính của Nguyễn Trãi và những bức thư của ông, mà sau các trận đánh oanh liệt ở Chi Lăng – Xương Giang, đánh tan đoàn quân cứu viện của Trương Phụ, Liễu Thăng, mà Vương Thông đành phải dẫn quân ra hàng, cùng Lê Lợi lập hội thề Đông Quan rồi rút quân về nước, cuộc kháng chiến của quân dân ta bớt đi nhiều phần xương máu.

Do đó, khi xét công lao của các công thần sau cuộc kháng chiến, Nguyễn Trãi được xét ở bậc thứ sáu, được phong tước Quan phục hầu, rồi Á hầu, giao chức Nhập nội Hành khiển.

Vị danh thần trong ‘sấm truyền’ đặt cạnh tên Lê Thái Tổ, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới - Ảnh 6.

Những công văn, thư từ giao thiệp với quân Minh trong cuộc kháng chiến của Nguyễn Trãi, được tập hợp lại thành bộ "Quân trung từ mệnh tập", đã thể hiện bộ óc tư duy chiến lược xuất sắc và tài năng văn chương cũng như ngoại giao của Nguyễn Trãi. Tuy nhiên, tác phẩm lớn nhất, mang tầm vóc vĩ đại nhất của ông, chính là bài "Bình Ngô đại cáo", được soạn theo ý chỉ của vua Lê Thái Tổ, để công bố với toàn thể nhân dân về thắng lợi vang dội của cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược.

Bài đại cáo là một áng hùng văn, xứng đáng là một trong những bản tuyên ngôn độc lập bất hủ của đất nước, không chỉ kể lại chi tiết diễn biến của cuộc kháng chiến gian khổ của vua Lê Thái Tổ và quần thần, mà còn tuyên bố với quốc dân rằng:

Xã tắc từ đây vững bền
Giang sơn từ đây đổi mới
Càn khôn bĩ rồi lại thái
Nhật nguyệt hối rồi lại minh
Ngàn năm vết nhục nhã sạch làu
Muôn thuở nền thái bình vững chắc
Âu cũng nhờ trời đất tổ tông linh thiêng đã lặng thầm phù trợ;

Sau thành công của cuộc kháng chiến, ở trong bộ máy chính quyền với chức Hành khiển (như Thủ tướng ngày nay), Nguyễn Trãi không quá thành công trong các công trình văn hóa trong sự nghiệp hành chính, từ chế tác nhã nhạc, đến quy định thể chế áo mũ cho trăm quan. Nhưng với tư cách là một tác gia, một nhà văn hóa, Nguyễn Trãi tiếp tục để lại cho đời sau những tác phẩm giá trị, như Dư địa chí, biên chép chi tiết về địa lý nước ta từ trước đến lúc đương thời.

Từ năm 1437, Nguyễn Trãi bắt đầu xin về trí sĩ tại Côn Sơn, Chí Linh, Hải Dương. Tuy nhiên, hậu vận của vị lão thần này không được suôn sẻ. Chúng ta biết rằng, vì vụ án Lệ Chi viên, khi vua Lê Thái Tông ghé trang trại của Nguyễn Trãi rồi băng hà tại đó, người vợ của Nguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ bị kết tội giết vua. Nguyễn Trãi cùng toàn thể gia tộc ba họ đều bị giết, một vụ án oan khiên mà mãi đến thời vua Lê Thánh Tông, danh dự của Nguyễn Trãi mới được khôi phục.

Nguyễn Trãi qua đời, nhưng những tác phẩm của ông vẫn còn được đời sau truyền tụng mãi, như bộ Lam Sơn thực lục tương truyền do ông thay mặt vua Lê Thái Tổ viết để kể lại về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, hay những án văn bay bổng, hùng tráng kể về công đức vua Lê Thái Tổ trong tấm bia Vĩnh Lăng lịch sử.

Nguyễn Trãi cũng để lại hàng trăm bài thơ xuất sắc, cả bằng chữ chữ Nôm trong bộ Quốc âm thi tập, hay bằng chữ Hán qua bộ Ức Trai thi tập, trong đó có bài Côn Sơn ca nổi tiếng:

Côn Sơn hữu tuyền,
Kỳ thanh lãnh lãnh nhiên,
Ngô dĩ vi cầm huyền.

Côn Sơn hữu thạch,
Vũ tẩy đài phô bích,
Ngô dĩ vi đạm tịch.

Nham trung hữu tùng,
Vạn lí thuý đồng đồng,
Ngô ư thị hồ yển tức kì trung.

Đã được các dịch giả đời sau dịch là:

Côn Sơn suối chảy rì rầm,
Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai.
Côn Sơn có đá rêu phơi,
Ta ngồi trên đá như ngồi đệm êm.
Trong ghềnh thông mọc như nêm,
Tìm nơi bóng mát ta lên ta nằm.
Trong rừng có bóng trúc râm,
Dưới màu xanh mát ta ngâm thơ nhàn.

Vị danh thần trong ‘sấm truyền’ đặt cạnh tên Lê Thái Tổ, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới - Ảnh 8.

Nguyễn Trãi đã qua đời oan ức 578 năm qua, nhưng những nhận định về ông do các sử quan nhà Nguyễn viết trong bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục vẫn còn vang vọng: "Ông Trãi giúp Lê Thái Tổ khai quốc, rồi lại giúp Lê Thái Tông, tài trí, phép tắc, mưu mô, đạo đức, đều vượt hơn hết mọi người lúc bấy giờ".

Chính vua Lê Thánh Tông, khi nhận định về ông, cũng từng viết: "Ức Trai tiên sinh, đương lúc Thái Tổ mới sáng nghiệp theo về Lỗi Giang, trong thì bàn kế hoạch nơi màn trướng, ngoài thì thảo văn thư dụ các thành; văn chương tiên sinh làm vẻ vang cho nước, lại được vua yêu tin quí trọng".

Thương xót về cuộc đời vẻ vang nhưng kết cục oan khuất của Nguyễn Trãi, nhà bác học Lê Quý Đôn, trong "Kiến văn tiểu lục", cũng nhận xét: "Cứ xem ông giúp chính trị hai triều vua hết lòng trung thành, tuy dâng lời khuyên răn thường bị đè nén mà không từng chịu khuất... nhưng vì tối nghĩa về "chỉ, túc" thành ra cuối cùng không giữ được tốt lành, thật đáng thương xót!... Người có công lao đứng đầu về việc giúp rập vua, thì ngàn năm cũng không thể mai một được".

* Đọc các câu chuyện lịch sử qua lời kể của tác giả Lê Tiên Long tại đây. 

download app
Đọc thêm về:

    Đọc tin mới nhất, xem tin Khám phá thế giới nhanh nhất tại Soha.Bạn đọc có thể báo tin, gửi bài viết, clip, ảnh về email khampha@ttvn.vn để nhận nhuận bút cao trong vòng 24h. Đường dây nóng: 0943 113 999

    Soha
    Trí Thức Trẻ

    TIN NỔI BẬT SOHA

      Công ty Cổ phần VCCorp

      © Copyright 2010 - 2020 – Công ty Cổ phần VCCorp

      Tầng 17,19,20,21 Toà nhà Center Building - Hapulico Complex,
      Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
      Email: btv@soha.vn
      Giấy phép số 2411/GP-TTĐT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 31 tháng 07 năm 2015.
      Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân

      Liên hệ quảng cáo:
      Hotline: 0942.86.11.33
      Email: giaitrixahoi@admicro.vn
      Hỗ trợ & CSKH:
      Tầng 20, tòa nhà Center Building, Hapulico Complex,
      số 1 Nguyễn Huy Tưởng, phường Thanh Xuân Trung, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
      Tel: (84 24) 7307 7979
      Fax: (84 24) 7307 7980

      Chat với tư vấn viên