Vị tướng khiến quân Pháp thất điên bát đảo, vua lén đưa sắc phong chức đại soái 'Bình Tây'

Trần Đình Ba |

Dẫu thân tan vào lòng đất mẹ, nhưng sự ngưỡng vọng của dân đối với anh hùng Trương Định thì mãi còn đó...

Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc

Đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt Nam đã được kết tinh thành một nét đẹp văn hóa qua hàng nghìn năm lịch sử. Lời dặn của Bác "Dân ta phải biết sử ta, cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam" và "Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước", hay những tư tưởng trong "Di chúc", chính là lời nhắc vô cùng sâu sắc về đạo lý ấy.

Mà đã là đạo lý thì ở thời đại nào, thế hệ nào cũng luôn đúng, bao gồm cả "thời đại 4.0" với "thế hệ Gen Z", hay cho đến mãi về sau.

Đó là lý do chúng tôi mở tuyến bài "Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc". Từng bài trong tuyến sẽ như một nén tâm hương nhắc mỗi người hãy nhớ đến anh linh của các vị vua hiền, các danh tướng tài ba, các danh nhân khoa bảng, trạng nguyên đầu triều… cho đến các dũng sĩ, liệt sĩ vô danh đã nằm xuống để góp xây nên nền văn hiến hàng nghìn năm dựng nước - giữ nước.

Chúng tôi cũng xin mời quý độc giả khi đọc những bài này hãy lắng lại, để bày tỏ lòng tưởng nhớ, biết ơn của mình đối với các Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc - để chúng ta được tròn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" như lời Bác căn dặn.

* Đọc tất cả các bài viết Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc tại đây.

Vị tướng khiến quân Pháp thất điên bát đảo, vua lén đưa sắc phong chức đại soái Bình Tây - Ảnh 2.

Vốn bản quán ở xứ Quảng, nhưng "Bình Tây đại nguyên soái" Trương Định (Trương Công Định) lại nên danh nơi đất Gia Định, đem hết sức vóc, tư gia hiến vào cuộc đánh Tây cứu nước cứu dân. Dù sau này ngã xuống giữa sa trường, nhưng anh hùng nghĩa sĩ "xem cái chết nhẹ tựa hồng mao", tiếng thơm của ông vẫn còn lưu đến nay.

Tìm hiểu về anh hùng Trương Định, tác giả đã có dịp tỏ bày sự ngưỡng mộ của mình về sự nghiệp của ông qua bài viết "Những anh hùng tiêu biểu đất Nam Kỳ lục tỉnh chống Pháp xâm lược: Trương Định - Bình Tây đại nguyên soái" trên báo Pháp luật 4 phương số 98 (3/4/2017), 99 (10/4/2017) với bút danh K.U.Tôm. Nay trên cơ sở kế thừa và tham khảo các nguồn tư liệu khác, xin gửi đến độc giả bài viết nhân ngày giỗ vị anh hùng – ngày 20 tháng Tám âm lịch hàng năm. 

Vị tướng khiến quân Pháp thất điên bát đảo, vua lén đưa sắc phong chức đại soái Bình Tây - Ảnh 3.

"Trương Định vốn người Bình Sơn, tỉnh Quảng Nghĩa, là con quan Thủy vệ úy Trương Cầm tỉnh Gia Định. Sau khi cụ Cầm mất thì ông cư ngụ luôn ở đó". Ấy là lời ghi trong Đại Nam liệt truyện về gốc tích của Trương Định, sách này cũng dành riêng một bài nói về ông.

Khâm phục tinh thần vì nước quên thân của ông, Nguyễn Thông cũng là một anh hùng cứu nước dạo đó đã viết "Lãnh binh Trương Định truyện", cho biết Trương Định là người có dáng mạo khôi ngô. Do là con nhà võ quan, nên Trương Định thông hiểu binh thư, võ nghệ. Thi văn quốc cấm thời thuộc Pháp còn ghi lại "Văn tế Trương Định" của cụ Đồ Chiểu (Nguyễn Đình Chiểu) miêu tả về vị "Bình Tây đại nguyên soái" là:

Từ thuở ở hàng viên lữ,
Pháp binh trăm trận đã làu.
Đến khi ra quản đồn điền,
Võ nghệ mấy ban đều trải.

Khi quân Pháp rút khỏi Đà Nẵng vì không chiếm được "yết hầu" của triều đình Huế, chúng kéo quân vào Gia Định tháng 2 năm Kỷ Mùi (1859) hòng chiếm "vựa lúa", cắt nguồn lương thực. Nghiên cứu Khởi nghĩa Trương Định cho biết khi thấy kẻ thù xâm lăng, "Trương Định mang cơ binh của đồn điền mình đến gia nhập đội quân triều đình chống giặc". Tuy nhiên, thành Gia Định thất thủ, ông đành đem quân trong cơ theo quan quân về đóng ở Thuận Kiều. Trong những lúc giao phong đối địch với giặc, Nguyễn Thông khen ông là "thường đi tiên phong, nhiều lần lập công".

Vị tướng khiến quân Pháp thất điên bát đảo, vua lén đưa sắc phong chức đại soái Bình Tây - Ảnh 4.

Tượng đồng anh hùng dân tộc Trương Định.

Trong Bốn vị anh hùng kháng chiến miền Nam cho ta hay, vào năm Canh Thân (1860), Trương Định với chức Quản cơ, đóng quân ở đồn Kỳ Hòa, ông chỉ huy một cơ binh ở đồn Trung (trấn giữ mặt tiền tuyến) để bảo vệ đồn Hậu là hành dinh của quan Kinh lược Nguyễn Tri Phương. Nhưng rồi quan quân triều đình bị thất thủ trước tàu đồng, súng ống của quân Pháp. Trong khi các đại tướng lui về giữ Biên Hòa, thì theo lời Nguyễn Thông, ông "đem quân về đóng tại đồn cũ ở Tân Hòa". Tại đây, ông tập trung gây dựng lực lượng, xây dựng căn cứ để kháng chiến chống giặc. Việc này được Cận đại Việt sử diễn ca ghi lại:

Chí hòa tham chiến trậm trầy,
Bại binh, Khổng tước về xây cơ đồ.

Đó là nói về việc sau thất bại của đồn Kỳ Hòa, Trương Định đưa quân về đất Gò Công (Khổng Tước) lập căn cứ chống Pháp.

Nhân lúc giặc Tây đang còn đương bận đi đánh Biên Hòa, Vĩnh Long, ông cùng Tri huyện Lưu Tuấn Thiện, Thư lại Lê Quang Quyền trữ lương, đúc súng, mộ thêm quân hơn nghìn người, rồi đem quân phục kích đường hành quân của quân Pháp, thu được nhiều trận thắng nhỏ. Được tin ấy, triều đình nhà Nguyễn đứng đầu là vua Tự Đức ngợi khen ông, và theo ghi chép nơi Liệt truyện, thì triều đình "bạt bổ làm quản cơ lĩnh Phó Lãnh binh Gia Định". 

Vị tướng khiến quân Pháp thất điên bát đảo, vua lén đưa sắc phong chức đại soái Bình Tây - Ảnh 5.

Ghi nhận về những anh hùng nghĩa sĩ kháng Pháp buổi đầu giặc Tây vào Nam Kỳ, Việt sử tân biên điểm danh những người đi đầu, trong đó có tên Trương Định: "Cầm đầu phong trào kháng Pháp bấy giờ kể từ 1860 trở đi là các ông Trương Định, Nguyễn Trung Trực, Nguyễn Hữu Huân, Võ Duy Dương và Trần Văn Thành".

Hoạt động của Trương Định gây cho giặc Pháp nhiều tổn thất và bận tâm khi ông luôn có hoạt động đánh phá chúng: "Tự động khởi binh chống Pháp ở khắp vùng Chợ Lớn, Tân An, Gò Công. Chiến lược du kích của ông làm cho Pháp tổn hại", Việt Nam tranh đấu sử ghi nhận.

Năm Nhâm Tuất (1862), Hòa ước Việt Pháp được ký kết, quan quân triều đình phải bãi binh. Liệt truyện ghi nhận: "Khi hòa ước đã định, xuống dụ cho Nam Kỳ thôi việc binh, đổi bổ Định về Phú Yên. Bấy giờ dân khởi nghĩa các tỉnh cử Định làm đầu mục, trình bày xin đánh. Triều đình cho thế là trái hiệp ước, không cho, và sai Khâm sai đại thần Phan Thanh Giản về hiểu dụ. Định, mãi không chịu đến nhậm chức, cứ lúc ẩn, lúc hiện chống đánh".

Theo lời kể của Nguyễn Thông thì lệnh triều đình dẫu ban xuống, "nhưng các nghĩa hào không muốn giải binh, giữ Định lại không cho đi, bàn với nhau rằng "Quân Tây nhiều lần bị dân mình đánh, nên lấy binh lực bắt triều đình nghị hòa, không phải là thật lòng đâu. Nay đã định Hòa ước, bọn mình không nơi nương tựa, chi bằng ra sức chống đánh, giữ một mảnh đất mà đùm bọc lấy nhau". Tất thảy đều cùng nhau đề nghị ông giữ binh quyền không giải giáp. Lại thêm lúc ấy "Phạm Tuấn Phát ở Tân Long gởi thư cho của các nghĩa hào tới muốn tôn Định làm chủ soái. Định bèn xưng làm Bình Tây đại nguyên soái". Còn Liệt truyện thì cho rằng ông "xưng là Trung thiên tướng quân".

Vị tướng khiến quân Pháp thất điên bát đảo, vua lén đưa sắc phong chức đại soái Bình Tây - Ảnh 7.

Vậy là từ đây, họ Trương về cùng với "quân đội nhân dân" để chống giặc Tây. Khi nói về "Hào khí Đồng Nai", trong Đất và người Nam Bộ, Ngạc Xuyên Ca Văn Thỉnh cho rằng Trương Định là một trong những người tiêu biểu cho hào khí ấy, và khen ông là "Anh hùng Trương Định không theo lệnh vua, được nghĩa sĩ tôn làm Bình Tây đại nguyên soái". Căn cứ Gò Công từ lúc này, trở thành đại bản doanh của nghĩa quân. Đây chính là lúc theo như lời của cụ Đồ Chiểu:

Dẫu biết dụng binh nhờ đất hiểm,
Chẳng đành xa bỏ cõi Gò Công.

Dù không theo lệnh vua triệt binh thi hành Hòa ước, nhưng hành động của họ Trương cũng bởi vì nước, nên theo Thi văn quốc cấm thời thuộc Pháp "Triều đình vẫn ngầm giúp đỡ ông và bí mật đưa sắc vào phong cho ông với chức mà dân chúng đã tôn lên, mặc dù mặt ngoài thì công khai cách hết mọi chức tước".

Danh tiếng của nghĩa quân Trương Định vang dậy khắp đất Nam Kỳ lục tỉnh, mỗi chiến thắng của nghĩa binh là lại làm nức lòng đồng bào biết bao nhiêu. Cụ Đồ Chiểu trong bài thơ liên hoàn (12 bài) "Khóc Trương Định" đã khen rằng:

Trong Nam tên họ nổi như cồn,
Mấy trận Gò Công nức tiếng đồn.
Dấu đạn hỡi rêm tầu xích diện,

Hơi gươm thêm rạng vẻ Hoàng môn.

Trong Cận đại Việt sử diễn ca đã ngợi ca ông là:

Dân Gò tiết nghĩa rạng ngời,
Tướng Trương Công Định gồm tài lược thao.

Khi viết về những chiến công oanh liệt của nghĩa quân Trương Định, trong công trình Khởi nghĩa Trương Định đã có thống kê chi tiết. Tỉ như: trận tấn công Chợ Lớn (đêm 6/4/1862); cuộc tập kích đồn Rạch Tra, Bến Lức, vây đồn Phước Hòa cuối năm Nhâm Tuất (1862)… phục kích toán quân của Tiểu đoàn trưởng Coquet; bẻ gãy cuộc tấn công của địch vào căn cứ Gò Công… đầu năm Quý Hợi (1863)… Hoạt động của nghĩa quân làm nức lòng dân chúng, còn thực dân Pháp và tay sai, thì bao phen "thất điên, bát đảo". 

Vị tướng khiến quân Pháp thất điên bát đảo, vua lén đưa sắc phong chức đại soái Bình Tây - Ảnh 8.

Ghi chép trong Thi văn quốc cấm thời thuộc Pháp để lại, ngày 19/8/1864 (dương lịch), Trương Định cùng 30 chiến sĩ tâm phúc về làng Gia Thuận ở bên sông Vàm Láng để quan sát địa hình địa vật "thì bị tên phản tặc Huỳnh Công Tấn (tức Lãnh binh Tấn) nửa đêm đem quân Pháp về mai phục dưới bãi cỏ để đợi trời hừng sáng nổ súng".

Vẫn sách trên cho hay, khi hai bên giáp trận cự chiến, quyết liệt, vị chủ tướng Trương Định "bị một viên đạn trúng giữa xương sống và thác liền tại trận. Năm ấy mới 44 tuổi". Nhưng trong "Lãnh binh Trương Định truyện", Nguyễn Thông cho biết đoạn kết của vị tướng anh hùng là "Tấn lén sai người đầu thú với giặc, dẫn binh phục kích, Định bị thương, rút dao đeo bên người tự vẫn chết".

Còn trong bài viết "Nén hương hoài cổ Trương Định" đăng nơi tập san Sử Địa, số chuyên đề "Đặc khảo về Trương Công Định" ta được biết rằng theo ghi chép trong "Les premières années de la Cochinchine" của P. Vial, người trực tiếp coi mặt Trương Định khi chết, đã miêu tả trận giao phong: "Lúc bấy giờ Tấn chĩa súng sáu bắn ngay Định và hô lớn cho các mã tà bảo nhả đạn, mặc dầu Tấn có ý bắt sống. Một viên đạn trúng đích, Định bị gãy xương sống té xuống đất. Năm thây chết trong số đó có Quản Định". Vậy là:

Tiếng xưa Đám lá tối trời,
Có ông Trương Định trãi phơi gan vàng.

Cái chết của anh hùng họ Trương gây niềm xúc cảm lớn lao khắp nơi miền Nam Kỳ lục tỉnh. Cụ Đồ Chiểu viết "Điếu Trương tướng quân văn", có câu thương tiếc khóc than bi ai:

"Ôi!
Trời Bến Nghé mây mưa sùi sụt, thương đấng anh hùng gặp thuở gian truân;
Đất Gò Công cây cỏ ủ ê, cám niềm thần tử mắc nơi họa hại.

Xưa còn làm tướng, dốc rạng giồi hai chữ bình Tây;

Nay thác về thần, xin vâng hộ một câu phục thái".

Vị tướng khiến quân Pháp thất điên bát đảo, vua lén đưa sắc phong chức đại soái Bình Tây - Ảnh 9.

Đền thờ anh hùng dân tộc Trương Định ở Gò Công. Ảnh: Đỗ Minh Tiến

Dẫu thân tan vào lòng đất mẹ, nhưng sự ngưỡng vọng của dân đối với anh hùng họ Trương thì mãi còn đó. 

Trong Gò Công xưa cho biết sau khi Trương Định chết, được chôn cất, mộ ông được xây cất năm Giáp Tý (1864) bằng đá ong trộn nước ô dước. Nơi bia mộ ghi: "Đại Nam Bình Tây Đại tướng quân Trương Công Định chi mộ". Người Pháp biết được, cho phá bia ấy đi, nhưng sau đó một thời gian được sửa sang lại, khắc mới bia mộ với dòng chữ "Đại Nam, Phấn dõng Đại trướng quân truy tặng Ngũ quân quận công". Lăng mộ ông nay thuộc thị xã Gò Công, tỉnh Tiền Giang, quanh năm được hương khói phụng thờ.

Các sĩ quan Pháp dù ở phía đối địch, coi Trương Định là giặc cướp, nhưng đa phần đều tỏ ra thán phục tài năng của của ông, như J. Silvestre có lời khen: "Ông ta là một người thông minh, lanh lợi, can đảm và bất khuất; ông ta được thúc đẩy bởi sự thù ghét người ngoại quốc cũng như bởi lòng trung thành với nước An Nam". 

* Đọc các câu chuyện lịch sử qua lời kể của tác giả Trần Đình Ba tại đây.

Đọc thêm về:

    Đọc tin tức mới nhất về khám phá khoa học nhanh nhất tại Soha.Bạn đọc có thể báo tin, gửi bài viết, clip, ảnh về email khampha@ttvn.vn để nhận nhuận bút cao trong vòng 24h. Đường dây nóng: 0943 113 999

    Soha
    Trí Thức Trẻ

    TIN NỔI BẬT SOHA

      Công ty Cổ phần VCCorp

      © Copyright 2010 - 2021 – Công ty Cổ phần VCCorp

      Tầng 17,19,20,21 Toà nhà Center Building - Hapulico Complex,
      Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
      Email: btv@soha.vn
      Giấy phép số 2411/GP-TTĐT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 31 tháng 07 năm 2015.
      Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân

      Liên hệ quảng cáo:
      Hotline: 0942.86.11.33
      Email: giaitrixahoi@admicro.vn
      Hỗ trợ & CSKH:
      Tầng 20, tòa nhà Center Building, Hapulico Complex,
      số 1 Nguyễn Huy Tưởng, phường Thanh Xuân Trung, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
      Tel: (84 24) 7307 7979
      Fax: (84 24) 7307 7980
      Chính sách bảo mật

      Chat với tư vấn viên