Ukraine giải trừ hạt nhân: Nga từng phải đe dọa rằng thảm họa Chernobyl có nguy cơ tái diễn

Hải Nguyên |

Ukraine giải trừ hạt nhân: Nga từng phải đe dọa rằng thảm họa Chernobyl có nguy cơ tái diễn
Ukraine giải trừ hạt nhân: Nga từng phải đe dọa rằng thảm họa Chernobyl có nguy cơ tái diễn
Bản tiếng Anh (trái) và tiếng Ukaine (phải) của cuốn sách “Giải trừ vũ khí hạt nhân của Ukraine”, tác giả Yuri Kostenko

Theo một tài liệu mới được công bố gần đây, Chính phủ Ukraine từng có kế hoạch xử lý các loại vũ khí hạt nhân với sự hợp tác từ Mỹ và các nước Tây Âu thay vì Nga.

Ukraine là quốc gia độc lập từ Liên Xô vào năm 1991, thường được coi là một ví dụ thành công trong việc loại bỏ vũ khí hạt nhân. Hàng nghìn vũ khí hạt nhân mà Ukraine kế thừa Liên Xô đã được chuyển giao cho Nga, và Ukraine phi hạt nhân hóa hoàn toàn. Nhiều kinh nghiệm có thể được rút ra từ việc Ukraine giải trừ vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên theo một tài liệu mới được công bố gần đây, Chính phủ Ukraine từng có kế hoạch xử lý các vũ khí hạt nhân với sự hợp tác từ Mỹ và các nước Tây Âu thay vì Nga. Nỗ lực này đã không thành công. Số tài liệu này đã thu hút sự chú ý từ các chuyên gia và đặt ra câu hỏi về hình thức giải trừ vũ khí như thế nào là tốt nhất.

Chúng tôi xin gửi tới quý độc giả bài viết được đăng tải trên báo Asahi (Nhật Bản) của phóng viên Kunisue Norito để cung cấp cái nhìn đa chiều về vấn đề này.


Tuyên truyền của Nga - “Thảm họa Chernobyl sẽ tái diễn”

Tài liệu này được công bố bởi ông Yuri Kostenko (70 tuổi), một quan chức Chính phủ Ukraine đã tham gia vào quá trình đàm phán với Hoa Kỳ và Nga vào thời điểm đó. Tôi (tức tác giả bài báo, phóng viên Kunisue Norito) đã gặp ông Kostenko ở Kiev.

Ông Kostenko xuất hiện ở quán cà phê đã hẹn với rất nhiều tài liệu. Sau khi Liên Xô độc lập, ông là Bộ trưởng Bộ Bảo vệ Môi trường Ukraine, phụ trách các vấn đề về hạt nhân và việc đàm phán với Hoa Kỳ và Nga. “Chỗ này vẫn chỉ là một phần nhỏ mà thôi”, ông nói.

Trong đó có một tài liệu được đánh dấu là “Tuyệt mật”. Ông Kostenko nói rằng đây là báo cáo của phái đoàn Ukraine đến Mỹ đàm phán trình lên Ủy ban quốc phòng của Quốc hội Ukraine vào năm 1993, năm diễn ra các cuộc tranh cãi nảy lửa xung quanh việc giải trừ vũ khí hạt nhân.

Ukraine giải trừ hạt nhân: Nga từng phải đe dọa rằng thảm họa Chernobyl có nguy cơ tái diễn - Ảnh 2.

Cựu Bộ trưởng Bộ Bảo vệ Môi trường Yuri Kostenko nói về quá trình xử lí vũ khí hạt nhân Ukraine. Ảnh Kunisue Norito chụp tại Kiev, 17/3/2021

Nội dung cơ bản của tài liệu như sau:

+ Hoa Kỳ muốn làm việc với chính phủ Ukraine (về việc giải trừ vũ khí hạt nhân) trong bí mật.

+ Hoa Kỳ sẵn sàng công nhận bán đảo Crimea là lãnh thổ của Ukraine.

+ Hoa Kỳ sẽ hỗ trợ thành lập một quỹ nhằm hỗ trợ việc giải trừ.

+ Hoa Kỳ không mong muốn Ukraine làm gì khác ngoài việc giải trừ.

Có vẻ như vào thời điểm đó, các cuộc đàm phán đã đạt được một số kết quả nhất định.

Ukraine giải trừ hạt nhân: Nga từng phải đe dọa rằng thảm họa Chernobyl có nguy cơ tái diễn - Ảnh 3.

Một cuộc gặp cấp Bộ trưởng giữa ông Kostenko (Ukraine) và bà Angela Merkel (Đức) vào năm 1990. Ảnh do ông Kostenko cung cấp.

Trong bối cảnh ông Kostenko đang tìm kiếm sự hợp tác với Hoa Kỳ thì cũng có những lo ngại về quá trình giải trừ vũ khí hạt nhân ở Ukraine do Nga dẫn đầu. Sau khi độc lập năm 1991, Ukraine trở thành cường quốc hạt nhân lớn thứ 3 thế giới sau Hoa Kỳ và Nga. Cả người dân và giới chính trị ở quốc gia từng xảy ra thảm họa hạt nhân Chernobyl này đều nhất trí về việc loại bỏ vũ khí hạt nhân.

Nhưng khi thảo luận về phương pháp loại bỏ, đã có những bất đồng. Nga khẳng định rằng mình đương nhiên có quyền sở hữu những vũ khí hạt nhân này và yêu cầu Ukraine chuyển giao vô điều kiện. Nga cũng đã triển khai tuyên truyền rằng “nếu lượng vũ khí hạt nhân này không được xử lí đúng cách thì thảm họa tương tự như Chernobyl có thể sẽ xảy ra”. Tổng thống Ukraine khi đó là Kravchuk cùng với các quan chức Bộ Ngoại giao đã phải rất cố gắng ứng phó với thái độ của phía Nga.

Mặt khác, Thủ tướng Ukraine khi đó là ông Kuchma, cùng với ông Kostenko và những người khác cho rằng: “Chỉ từ bỏ vũ khí hạt nhân một cách đơn giản thì không thể xây dựng một quốc gia Ukraine phi hạt nhân hóa ổn định được”, và lên kế hoạch xây dựng các chính sách bảo đảm an ninh quốc gia với sự hỗ trợ của Hoa Kỳ và các nước châu Âu. Ukraine không tin tưởng vào Nga, lo ngại việc Nga sẽ đe dọa Ukraine sau khi đoạt được vũ khí hạt nhân từ nước này. Vào thời điểm đó, hai nước đã có những mâu thuẫn sâu sắc xung quanh các vấn đề chủ quyền lãnh thổ như vấn đề bán đảo Crimea.

Cũng có những ý kiến mong muốn rằng vũ khí hạt nhân sẽ được chuyển thành nhiên liệu hạt nhân để sử dụng vào các mục đích hòa bình trong nước. Nhiều người Ukraine cũng từng tham gia vào việc phát triển vũ khí hạt nhân cũng như tên lửa ở Liên Xô cũ, và họ đã phản ứng dữ dội trước việc họ cũng góp phần phát triển số vũ khí này nhưng Nga lại muốn “cướp đoạt” toàn bộ.

Vào năm 1992, trong lúc Chính phủ Ukraine đang chia rẽ thì Nga đã chuyển giao vũ khí hạt nhân chiến thuật của Liên Xô cho chính mình mà không thông báo cho phía Ukraine. Chính vì vậy mà những chỉ trích dành cho Nga càng mạnh mẽ.

Một trong những nỗ lực của ông Kostenko trong việc đàm phán với Hoa Kỳ là kế hoạch hợp tác với General Atomics (GA), một tập đoàn về hạt nhân lớn của Hoa Kỳ. Phó chủ tịch của General Atomics khi đó là ông Graham đã đề xuất với chính phủ Ukaine một biện pháp nhằm pha loãng Uranium đã được làm giàu trong các loại vũ khí hạt nhân và sử dụng làm nhiên liệu.

Trong quá trình đàm phán giữa hai bên, việc sử dụng một cơ sở tái chế hạt nhân của Nhật Bản để xử lý lượng Plutonium chiết xuất được cũng đã được tính đến. Cùng thời điểm, Thứ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Wisner và Đại sứ Ukaine tại Hoa Kỳ cũng đã có những liên lạc. Theo ông Kostenko, Hoa Kỳ cũng đã có những động thái thúc đẩy việc Ukaine gia nhập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).

Vào tháng 4/1993, Tập đoàn Systems Planning and Analysis (SPA) có liên quan đến quân đội Mỹ đã đệ trình với Ukraine một phương pháp vô hiệu hóa chức năng phóng tên lửa. Người ta cho rằng NATO, chủ yếu là Pháp và Đức, cũng tham gia vào quá trình kiếm tra thẩm định.

Ngoài ra, ông Kostenko cũng cho biết thêm rằng Pháp cũng đã có lời đề nghị mua lại vật liệu hạt nhân.

Sau đây là thống kê số lượng vũ khí hạt nhân mà Ukraine thừa hưởng từ Liên Xô, theo nguồn của ông Kostenko:

+ 176 tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM)

+ 30~43 máy bay ném bom hạng nặng (có khả năng trang bị tên lửa hành trình mang đầu đạn hạt nhân)

+ 1514~2156 vũ khí chiến lược mang đầu đạn hạt nhân

+ 2800~4200 đầu đạn hạt nhân chiến thuật


Ukraine giải trừ hạt nhân: Nga từng phải đe dọa rằng thảm họa Chernobyl có nguy cơ tái diễn - Ảnh 6.

Một bức thư do một doanh nghiệp Hoa Kỳ gửi cho ông Kostenko, liên quan đến việc xử lí vũ khí hạt nhân, một trong số các tài liệu được ông Kostenko lưu lại. Ảnh Kunisue Norito chụp tại Kiev, 17/3/2021

Tranh cãi về tính hợp pháp của việc Ukraine chuyển giao vũ khí hạt nhân cho Nga

Nhờ những nỗ lực của ông Kostenko và những người khác, vào tháng 7/1993, Quốc hội Ukraine đã quyết định định vị Ukraine là một “quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân” và khẳng định quyền sở hữu hạt nhân của mình, khiến Nga lúng túng. Sau đó vào tháng 11 cùng năm, Ukraine đã tỏ thái độ không chấp nhận chuyển nhượng vũ khí hạt nhân không điều kiện cho phía Nga.

Tuy nhiên, cuối cùng thì các phe phái thân Nga trong Chính quyền Ukraine đã giành được ảnh hưởng, khiến cho việc hợp tác với Hoa Kỳ và châu Âu không trở thành hiện thực. Ông Kostenko chỉ ra rằng các mối quan hệ có liên quan đến Nga vẫn tồn tại khắp các cơ quan trong Chính quyền Ukraine, hơn nữa các cuộc thảo luận trong Chính quyền cũng thường xuyên bị rỏ rỉ thông qua hệ thống nghe lén do Nga kiếm soát.

Năm 1994, Hoa Kỳ, Nga và Anh đã ký “Biên bản ghi nhớ Budapest”, với nội dung đảm bảo toàn vẹn lãnh thổ Ukraine, nhằm xóa tan những lo ngại của Ukraine đối với Nga. Đổi lại, vào năm 1996, toàn bộ vũ khí hạt nhân của Ukraine được chuyển giao cho Nga. Tuy nhiên ông Kostenko nghi ngờ tính hợp lệ của Bản ghi nhớ này theo luật pháp quốc tế và chỉ trích rằng bản ghi nhớ này “khó có thể nói là một tài liệu cấp cao”.

Nga bỏ qua bản ghi nhớ đã ký và sáp nhập Crimea vào năm 2014. Hơn nữa Nga còn can thiệp vào miền đông Ukraine. Ông Kostenko bày tỏ: “Việc loại bỏ vũ khí hạt nhân chắc chắn là việc Ukraine phải làm. Tuy nhiên chúng tôi cần phải loại bỏ hạt nhân trong khi vẫn phải đảm bảo được an ninh quốc gia. Chúng tôi đã đóng góp nhiều bài học từ kinh nghiệm của mình cho nỗ lực giải quyết các vấn đề hạt nhân của thế giới”.

Ukraine giải trừ hạt nhân: Nga từng phải đe dọa rằng thảm họa Chernobyl có nguy cơ tái diễn - Ảnh 8.

Một bản kế hoạch hợp tác giữa một doanh nghiệp Hoa Kỳ và Chính phủ Ukraine về việc xử lí vũ khí hạt nhân, một trong số các tài liệu được ông Kostenko lưu lại. Ảnh Kunisue Norito chụp tại Kiev, 17/3/2021

Hệ thống quản lý văn thư và lưu trữ chưa hoàn thiện, thường xuyên xảy ra tình trạng thất lạc tài liệu

Phần lớn các nghiên cứu từ trước tới tay về việc Ukraine bãi bỏ vũ khí hạt nhân đều dựa vào các tư liệu từ phía Hoa Kỳ. Ông Kostenko và các đồng sự được mô tả như “những chính trị gia theo chủ nghĩa dân tộc, phản đối việc bãi bỏ vũ khí hạt nhân”.

Ở Ukraine vào thời kỳ mới độc lập từ Liên Xô, hệ thống quản lý văn thư và lưu trữ chưa được thiết lập, nhiều tài liệu ở thời điểm đó đã bị thất lạc. Ngay cả hiện này, hiện tượng thất lạc tài liệu vẫn xảy ra. Nhiều tài liệu trong đó là những tài liệu bất lợi đối với Nga. Do nhiều người thân của ông Kostenko đã mất đi dưới thời Stalin, dẫn đến việc ông không tin tưởng vào nước Nga và thiết lập kho lưu trữ tài liệu riêng tại nhà để cất giữ những tài liệu có liên quan đến ông.

Sau khi bán đảo Crimea sáp nhập vào Nga, một phần trong số 15 năm tài liệu này được xuất bản bởi một nhà xuất bản địa phương ở Ukraine. Ngoài ra vào tháng 1 năm nay, ông Kostenko cùng với sự hợp tác của một nhóm nghiên cứu tại Đại học Havard, đã xuất bản một cuốn sách tiếng anh với tựa đề “Giải trừ vũ khí hạt nhân của Ukraine” (Ukraine’s Nuclear Disarmament).

Ukraine giải trừ hạt nhân: Nga từng phải đe dọa rằng thảm họa Chernobyl có nguy cơ tái diễn - Ảnh 9.

Cựu Bộ trưởng Bộ Bảo vệ Môi trường Yuri Kostenko nói về quá trình xử lí vũ khí hạt nhân Ukraine và trình bày nội dung của một số tài liệu được tự ông lưu trữ tại nhà. Ảnh Kunisue Norito chụp tại Kiev, 17/3/2021

Mặc dù nội dung của cuốn sách đã thu hút được sự chú ý của các nhà nghiên cứu, nhưng nó cũng đã nhận được một số lời phản biện. Trong lời tựa bằng tiếng Anh, nhà khoa học chính trị Paul D’Anieri đã đặt ra một nghi ngờ về việc Hoa Kỳ đã thúc đẩy việc Ukraine gia nhập NATO, cho rằng nội dung mà Hoa Kỳ đề cập là một khuôn khổ khác việc “gia nhập” NATO.

Vào tháng 2, trong một hội thảo trực tuyến về các tài liệu của ông Kostenko được tổ chức bởi Đại học Havard, chính ông Kostenko cũng tham gia hội thảo này, nhà nghiên cứu hạt nhân Mariana Budjeryn đã đánh giá dựa trên thực tế quá trình từ bỏ vũ khí hạt nhân rằng: “Ngay cả khi có phe thân Nga trong chính quyền gây ảnh hưởng thì việc chuyển giao vũ khí hạt nhân cho Nga vẫn có tính hợp pháp”.

Trong các nước được biết đến là đã từng sở hữu vũ khí hạt nhân nhưng lại từ bỏ, ngoài 3 nước thuộc Liên Xô cũ, trong đó có Ukraine, còn có Nam Phi. Nam Phi đã tự phát triển được vũ khí hạt nhân vào những năm 1980 nhưng đã giải trừ vào đầu những năm 1990. Người ta nói rằng quan hệ quốc tế của Nam Phi đã được cải thiện sau khi nước này từ bỏ vũ khí hạt nhân. Yếu tố quan trọng nhất là Nam Phi đã xây dựng được một môi trường để có thể đảm bảo an ninh quốc phòng mà không cần đến vũ khí hạt nhân./.

(Theo Asahi)

Đọc thêm về:

    Bạn đọc có thể báo tin, gửi bài viết, clip, ảnh về email thegioi@ttvn.vn để nhận nhuận bút cao trong vòng 24h. Đường dây nóng: 0943 113 999

    Soha
    Trí Thức Trẻ

    TIN NỔI BẬT SOHA

      Công ty Cổ phần VCCorp

      © Copyright 2010 - 2021 – Công ty Cổ phần VCCorp

      Tầng 17,19,20,21 Toà nhà Center Building - Hapulico Complex,
      Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
      Email: btv@soha.vn
      Giấy phép số 2411/GP-TTĐT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 31 tháng 07 năm 2015.
      Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân

      Liên hệ quảng cáo:
      Hotline: 0942.86.11.33
      Email: giaitrixahoi@admicro.vn
      Hỗ trợ & CSKH:
      Tầng 20, tòa nhà Center Building, Hapulico Complex,
      số 1 Nguyễn Huy Tưởng, phường Thanh Xuân Trung, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
      Tel: (84 24) 7307 7979
      Fax: (84 24) 7307 7980

      Chat với tư vấn viên