Thư từ nước Mỹ: Cột điện Hà Nội và chuyện phố cổ trong mắt một người Mỹ

Tiến sỹ Terry F. Buss – Chuyển ngữ: Đào Thuý |

Nếu so với lịch sử ngàn năm của Hà Nội, rất nhiều đô thị lớn ở nhiều nơi khác trên giới chỉ đáng là những em bé sơ sinh.

Thông thường, các chuyên gia quyết định hiện đại hoá các khu vực phố cổ trên nguyên tắc đạt được công năng sử dụng "cao nhất và tốt nhất". Điều này có nghĩa là phát huy tối đa giá trị sử dụng của các công trình. Chính vì vậy các chung cư cao tầng luôn giành phần thắng tại các khu vực đã cũ kỹ.

Triết lý này, theo thời gian, đã tạo ra một lỗ hổng lớn trong lòng các thành phố hiện đại, khiến chúng trở nên vô hồn.

Việc thay thế các công trình kiến trúc cổ bằng các toà nhà hiện đại, thường ngay tại chính trung tâm của các đô thị, được thực hiện dựa trên một giả định rằng lợi ích tài chính có vai trò quyết định. Vậy còn những lợi ích khác tạo ra những giá trị không thể đong đếm không chỉ đối với các thị dân phố cổ mà còn cả các khu vực khác của thành phố và cả đất nước, thậm chí cả cộng đồng quốc tế thì sao?

Trong trường hợp của Hà Nội, khu vực Phố cổ đại diện cho linh hồn của những người dân Hà thành từ thuở sơ khai, qua những thăng trầm lịch sử, cho đến hiện tại và tương lai.

Trên mọi con đường, góc phố đều thấy bóng dáng những công trình cổ kính – việc bảo tồn sẽ cần nhiều giải pháp khác nhau từ phía những người làm quy hoạch.

Trái tim tan chảy vì những tháp Eiffei mini giữa lòng phố Việt và cách người Hà Nội cổ đi trước thời đại cả nghìn năm - Ảnh 1.
Trái tim tan chảy vì những tháp Eiffei mini giữa lòng phố Việt và cách người Hà Nội cổ đi trước thời đại cả nghìn năm - Ảnh 2.

Các công trình kiến ​​trúc cổ trong các thành phố hiện đại là một mắt xích quan trọng kết nối quá khứ đến hiện tại và tương lai. Mỗi giai đoạn lịch sử luôn để lại những dấu ấn tồn tại của mình.

Tôi xin đơn cử một ví dụ là những cây cột điện cũ kỹ trên các con phố nhỏ dích dắc như bàn cờ trong khu Phố cổ Hà Nội. Không hiểu vì sao tôi lại đặc biệt yêu thích chúng. Các cây cột điện - giống như những chiếc tháp Eiffel thu nhỏ - xuất hiện ở khu vực Phố cổ vào thời kỳ Pháp thuộc năm 1887. Nghiên cứu về lịch sử của những cây cột điện này mang đến cho chúng ta cảm giác như đang bóc từng lớp, từng lớp vỏ mỏng manh của một củ hành. Đầu tiên, mỗi cây cột điện kia đều bắt đầu với một đường dây điện, sau đó điện thoại ra đời và các đường đây mới được thêm vào. Tiếp đến, cuộc sống hiện đại khiến số dây điện cứ nhiều dần lên, đan xen lẫn vào những đường dây cũ và các cây cột điện lúc này trông giống như tổ của một con cò.

Vậy tại sao chúng ta nên giữ gìn những cây cột điện này? Bởi chúng khiến người dân Việt Nam và du khách nhớ về một thời nơi này đã từng bị Pháp thuộc, và về quá trình phát triển của Hà Nội từ một vùng đất trũng với nhiều hồ ao và đầm lầy trở thành một trung tâm đô thị đáng tự hào với các dinh thự, pháo đài, các trung tâm thương mại, đình chùa .... Về sau này, các cây cột điện nhắc người ta nghĩ về một Việt Nam từ một nền kinh tế thuộc địa giờ đã trở thành một quốc gia vững mạnh về kinh tế, đang tham gia tích cực vào hệ thống toàn cầu.

Điều quan trọng là người Việt Nam tận mắt thấy những thay đổi của cuộc sống thể hiện qua những cây cột điện. Thường ai cũng sẽ lập tức nhận ra ngay những mối nguy hiểm như nổ điện, đứt dây điện, khiến các công trình lân cận ảnh hưởng. Nhưng còn một khía cạnh lịch sử vô cùng quan trọng: người ta nhìn chúng và ngẫm nghĩ về quá khứ, hiện tại, và tương lai. Còn các mối nguy kia sẽ luôn có cách giải quyết.

Tôi đã nhiều lần đi dọc các con phố nhỏ, cố gắng chụp ảnh tất cả những cây cột điện thời Pháp mà tôi tìm thấy và nhớ về câu chuyện lịch sử khi vua Lý Thái Tổ chọn nơi này làm kinh đô và đặt tên là Thăng Long năm 1010. Nếu so với lịch sử ngàn năm của Hà Nội, rất nhiều đô thị lớn ở nhiều nơi khác trên giới chỉ đáng là những em bé sơ sinh.

Trái tim tan chảy vì những tháp Eiffei mini giữa lòng phố Việt và cách người Hà Nội cổ đi trước thời đại cả nghìn năm - Ảnh 3.

Và còn nhiều các công trình kiến trúc cũ khác rất cần được bảo tồn. Đó là những ngôi đền, chùa thấp thoáng dưới những rặng cây xanh của một Hà Nội duyên dáng, đại diện cho phong cách kiến trúc Á đông lâu đời nhất. Là ngôi đền Bạch Mã cổ kính, linh thiêng bậc nhất Hà Nội, cùng với rất nhiều đền, chùa tôi không thể nhớ tên, là những căn nhà cổ đại diện cho lối sống của người Hà Nội xưa…

Và một nét độc đáo nữa, như một "đặc sản" của Hà Nội cần được bảo tồn chính là những "ngôi nhà ống". Người Việt Nam không ai còn lạ lẫm về những ngôi nhà này – rất hẹp bề ngang và kéo rất dài dọc theo chiều ngõ với thiết kế đặc biệt: mặt tiền ngôi nhà quay ra phố chính, thường được sử dụng làm cửa hàng kinh doanh một mặt hàng nào đó, một khoảng sân nhỏ cũng là không gian sinh hoạt chung, tiếp đó mới đến bố trí các phòng công năng cho gia đình, người làm. Những căn nhà ống có ý nghĩa rất đặc biệt bởi thiết kế của chúng thể hiện một phong cách sống của thị dân Việt: kết hợp kinh doanh, cư trú và các mối quan hệ gia đình.

Trái tim tan chảy vì những tháp Eiffei mini giữa lòng phố Việt và cách người Hà Nội cổ đi trước thời đại cả nghìn năm - Ảnh 4.

Một điểm bất lợi khi sống trong khu vực Phố cổ là những con phố vô cùng nhỏ hẹp, chật chội khiến người ta luôn cảm thấy bức bối đến nghẹt thở - không đủ không gian cho nào là người, ô tô, xe máy, cửa hàng cửa hiệu, đặc biệt là các nhà hàng. Thế nhưng những con phố này lại có vai trò vô cùng quan trọng để người ta hiểu về một Việt Nam xưa, nay và mai sau.

Mạng lưới 36 phố phường của khu vực Phố cổ được tạo nên bởi những người thợ thủ công xuất thân từ các làng nghề khác nhau quy tụ về đây – sự sắp xếp chủng loại hàng hoá thủ công bày bán trên từng con phố hình thành nên tên gọi cho các phố nghề và tạo nên kết cấu của khu vực phố cổ như hiện giờ. Từ những ngày sơ khai, các hộ buôn bán nhỏ đã rất hoan nghênh sự cạnh tranh. Khách mua có thể đi từ cửa hàng này sang cửa hàng khác và chỉ dừng lại khi tìm được đúng mặt hàng, đúng giá, đúng chất lượng, đúng kiểu dáng, mẫu mã mình mong đợi. Dù bây giờ nhịp sống hiện đại đã phần nào làm phai màu nét thô sơ của những nghề thủ công, khu Phố cổ vẫn mang lại cho du khách đầy đủ hương vị của kinh thành Thăng Long xưa.

Trái tim tan chảy vì những tháp Eiffei mini giữa lòng phố Việt và cách người Hà Nội cổ đi trước thời đại cả nghìn năm - Ảnh 5.

Một số người có thể sẽ thấy ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng những người thợ thủ công từ các làng nghề xa xưa đã áp dụng một lý thuyết kinh tế phức tạp từ cách đây cả thiên niên kỷ, trước khi kinh tế trở thành một môn khoa học: các cửa hàng bán cùng một loại sản phẩm tập trung trên cùng một phố bởi những con phố như vậy thu hút nhiều khách hàng hơn so với những phố buôn bán đủ các loại mặt hàng khác nhau.

Điểm đáng chú ý nữa trong khu Phố cổ là sự hiện diện dày đặc của những dòng xe máy, giống như ở các khu vực khác của thành phố. Tuy nhiên, xe máy trong phố cổ lại cho thấy một sự chuyển mình của khu vực này, vốn trước đây chỉ có xe đạp và xích lô chạy bằng sức người, giờ đã tiến lên động cơ đốt trong. Quả thực thú vị khi thấy xe máy nghênh ngang chiếm lĩnh không gian trước các cửa hàng hoặc ngôi nhà của những thị dân phố cổ như thế nào, khiến những khách bộ hành phải loay hoay hoặc tìm cách vượt chướng ngại vật hoặc liều mình tràn xuống lòng phố để đi. Tôi thấy có một cách rất hay để di chuyển ở phố cổ là cứ nhảy từ yên xe máy này sang yên xe máy tiếp theo mà không cần "hạ thổ" -  thế nào cũng đến đích.

Đường phố cũng ngày càng nhiều ô tô. Đừng nghĩ rằng phố cổ không có chỗ cho những chiếc xe bốn bánh trên những ngõ phố nhỏ ngoằn ngoèo này, và rằng chúng chỉ tổ gây ra tắc đường, tai nạn và khiến giao thông rối ren. Ngược lại, sự góp mặt của ô tô trong phố cổ cho thấy khả năng thích nghi tuyệt vời của những người lái xe trong những điều kiện hoạt động tưởng như bất khả thi.

Ấn tượng của tôi là tất cả những sự hỗn loạn của giao thông do xe đạp, xe máy, ô tô dày đặc như nêm cùng dòng người chen lấn để giành lấy từng khoảng không nhỏ xíu trong khu Phố cổ dường như chẳng khiến người Việt nào bận tâm. Thay vì gọi đó là sự hỗn loạn, một cách nói hay hơn để mô tả giao thông ở đây là sử dụng hình ảnh của một bản giao hưởng với một người nhạc trưởng vô hình đang chỉ đạo một dòng chuyển động được dàn dựng đẹp mắt với hàng nghìn thành viên nhấp nhô theo nhạc.

Thực sự là không có lời nói, hình ảnh hay video nào có thể lột tả được đầy đủ điều này; người ta phải đến đến tận đây, phải nhìn tận mắt mới có thể cảm nhận được. Và điều đó cũng hàm ý rằng rất nhiều trong số những điều tưởng hết sức bình thường này cần phải được giữ gìn.

Trái tim tan chảy vì những tháp Eiffei mini giữa lòng phố Việt và cách người Hà Nội cổ đi trước thời đại cả nghìn năm - Ảnh 6.

Mọi sự hiện đại hoá đang diễn ra ở Hà Nội và ở các đô thị khác, đến một lúc nào đó, sẽ trở thành di sản của quá khứ, giống như ở khu Phố cổ hiện giờ. Điều này đang diễn ra ở Mỹ: các cửa hiệu nhỏ nằm rải rác trên phố đã được thay thế bằng các trung tâm thương mại lớn. Tiếp đó là các Mega Mall. Nhưng đến giờ thì các trung tâm mua sắm như vậy đang giảm dần và xu hướng đang đảo ngược: người ta bắt đầu quay trở lại các đô thị vì niềm yêu mến đối với các khu phố cũ. Trào lưu thì luôn thay đi rồi đổi lại. Chỉ có điều, mỗi lần thay đổi là mỗi lần có một phần của dĩ vãng bị mất đi và một phần khác được giữ lại.

Suốt 10 năm sống ở Việt Nam, tôi luôn biết rằng mình rất yêu Hà Nội. Nhìn thành phố chuyển mình, tôi càng suy nghĩ nhiều hơn về việc bảo tồn các công trình cổ.

Đòi hỏi phải bảo tồn toàn bộ các khu vực cũ là điều không thực tế. Bởi mọi thứ đều sẽ đến ngày suy tàn và việc hiện đại hoá là cần thiết. Thật tuyệt vời khi bảo tồn được những công trình kiến ​​trúc cổ kính có ý nghĩa quan trọng đối với lịch sử của đất nước. Các công trình lịch sử chính là di tích của quả khứ để lại cho các thế hệ hiện tại và tương lai. Nhưng ngoài ra, việc gìn giữ và bảo tồn các ngôi nhà, các con phố và các công trình đương thời, đại diện cho cuộc sống của tầng lớp người lao động bình thường cũng là một việc nên làm. Những người bình thường, ở thời nào cũng vậy, họ đã, đang và sẽ không sống trong các cung điện. Và phong cách sống của hiện tại cũng sẽ là di sản trong tương lai.

Trái tim tan chảy vì những tháp Eiffei mini giữa lòng phố Việt và cách người Hà Nội cổ đi trước thời đại cả nghìn năm - Ảnh 7.

Đi lang thang trên các con phố nhỏ, nơi cuộc sống của những làng nghề cổ xưa đang hiển hiện rõ trong từng cửa hiệu, tôi nhớ về thành phố Philadelphia với các tòa nhà cổ nằm dọc theo Hẻm Elfreth được xây dựng vào năm 1702-1703. Đây là con phố lâu đời nhất còn được giữ lại đúng dáng vẻ nguyên sơ ở Mỹ. Số phận của con hẻm Elfreth được cứu vãn sau khi các kiến trúc sư địa phương đề xuất lên chính phủ đưa ra quy định bảo tồn con đường lịch sử này. Khu vực này hiện giờ là một trong những khu phố đắt đỏ nhất, nhưng trong quá khứ đây đã từng là một phố nghề, chỉ có những ngôi nhà nhỏ của những người lao động nghèo. Còn bây giờ, tôi tin rằng con hẻm này sẽ mãi mãi được giữ gìn.

Những năm sống và công tác tại Hungary, tôi đã chứng kiến việc các công trình cổ tại thủ đô Budapest bị phá hủy trong Thế chiến II đã được xây dựng lại như thế nào. Rồi việc tái thiết các khu phố cổ mà vẫn đảm bảo giữ được vẻ cổ kính nguyên sơ của các công trình cũ tại Cộng hoà Séc trong nhiều năm do các chính quyền khác nhau thực hiện từ những năm 1870 đã biến nơi này thành một điểm thu hút khách du lịch toàn cầu. Và những ngôi nhà, những công trình kiến trúc cổ, được xếp hạng di tích ở Mỹ, ở châu Âu được bảo vệ bởi chính sách bắt buộc phải bảo tồn mặt tiền của toà nhà như một phần của kiến trúc tổng thể mới. Nhiều gia đình giữ lại nguyên một mặt tường cũ của phòng khách trong ngôi nhà đã được cải tạo. Cảm giác bước vào một công trình hiện đại và nhìn thấy quá khứ vẫn như vẹn nguyên hiển hiện trên một mảng tường có lẽ là một cảm giác vô cùng tuyệt vời, bất kể bạn là cư dân địa phương hay khách vãng lai.

Đối với tôi, Hà Nội xinh đẹp theo cách khiến người ta càng gắn bó lâu càng thấy mới mẻ. Tôi đặc biệt bị thu hút bởi khu Phố cổ. Những biến động hằn in dấu thời gian thể hiện ở từng cửa hàng bán lẻ, từng ngôi nhà ống, từng con ngõ tối hun hút và dòng giao thông không bao giờ say ngủ. Mọi thứ kết hợp với nhau tạo nên linh hồn của thành phố. Những nét cũ cần phải được bảo tồn. Bởi có những thứ một khi mất đi sẽ không bao giờ có thể tái tạo như cũ.

Trái tim tan chảy vì những tháp Eiffei mini giữa lòng phố Việt và cách người Hà Nội cổ đi trước thời đại cả nghìn năm - Ảnh 8.
Đọc thêm về:

    Bạn đọc có thể báo tin, gửi bài viết, clip, ảnh về email thegioi@ttvn.vn để nhận nhuận bút cao trong vòng 24h. Đường dây nóng: 0943 113 999

    Soha
    Trí Thức Trẻ
      Công ty Cổ phần VCCorp

      © Copyright 2010 - 2021 – Công ty Cổ phần VCCorp

      Tầng 17,19,20,21 Toà nhà Center Building - Hapulico Complex,
      Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
      Email: btv@soha.vn
      Giấy phép số 2411/GP-TTĐT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 31 tháng 07 năm 2015.
      Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân

      Liên hệ quảng cáo:
      Hotline: 0942.86.11.33
      Email: giaitrixahoi@admicro.vn
      Hỗ trợ & CSKH:
      Tầng 20, tòa nhà Center Building, Hapulico Complex,
      số 1 Nguyễn Huy Tưởng, phường Thanh Xuân Trung, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
      Tel: (84 24) 7307 7979
      Fax: (84 24) 7307 7980
      Chính sách bảo mật

      Chat với tư vấn viên