Thoả thuận hạt nhân Iran: Tàu chuẩn bị cập bến, không thể quay trở lại điểm xuất phát

Đại sứ Nguyễn Quang Khai |
Thoả thuận hạt nhân Iran: Tàu chuẩn bị cập bến, không thể quay trở lại điểm xuất phát
Thoả thuận hạt nhân Iran: Tàu chuẩn bị cập bến, không thể quay trở lại điểm xuất phát
Ảnh minh họa

Ngày 20/6/2021, vòng đàm phán thứ sáu về khôi phục thỏa thuận hạt nhân Iran (JCPOA), giống như các vòng đàm phán trước đây, đã kết thúc tại Vienna trong không khí lạc quan.

Các cuộc đàm phán nhằm khôi phục lại thoả thuận hạt nhân Iran (JCPOA) bắt đầu từ 6/4/2021 và vòng tham vấn thứ sáu bắt đầu ngày 12/6/2021. Các nhà đàm phán cho rằng đã đạt được tiến bộ lớn. Hội nghị tạm nghỉ để các đoàn trở về thủ đô của mình xin ý kiến trước khi trở lại vòng đàm phán thứ bảy để đạt được thỏa thuận cuối cùng.

Một số kết quả tích cực, không khí lạc quan

Cả Tehran và Washington đều mong muốn sớm đạt được thỏa thuận. Trong chiến dịch tranh cử và sau khi nhậm chức, Tổng thống Mỹ J. Biden đã khẳng định một trong những ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của ông là quay trở lại thoả thuận hạt nhân Iran.

Tổng thống đắc cử Iran Ebrahim Raisi theo đường lối cứng rắn cũng nói, chính phủ của ông sẽ tiếp tục đàm phán về hồ sơ hạt nhân ở Vienna để đạt được thoả thuận. Riêng việc các bên ngồi vào đàm phán để khôi phục lại thoả thuận JCPOA đã là một dấu hiệu tích cực.

Mahmoud Vaezi, Giám đốc văn phòng Tổng thống Iran Hassan Rouhani cho biết, kết thúc vòng đàm phán thứ sáu, Mỹ đã đồng ý dỡ bỏ hơn một nghìn lệnh trừng phạt kinh tế do cựu Tổng thống D. Trump áp đặt chống Iran sau khi rút khỏi thoả thuận hạt nhân tháng 5/2018.

Trưởng đoàn Iran, Thứ trưởng Ngoại giao Abbas Aragchi nói: "Chúng tôi đang tiến gần đến một thỏa thuận hơn bao giờ hết và hy vọng trong phiên đàm phán tiếp theo, các bên sẽ có thể đi đến ký kết".

Theo các nguồn tin từ Vienna, các văn bản thoả thuận đang được soạn thảo. Sau khi giải quyết các bất đồng, các văn bản này sẽ được gộp lại trong một thoả thuận cuối cùng. Các bên đều nhất trí rằng, không có giải pháp nào có thể thay thế thỏa thuận JCPOA để giải quyết hồ sơ hạt nhân Iran.

Thoả thuận hạt nhân Iran: Tàu chuẩn bị cập bến, không thể quay trở lại điểm xuất phát - Ảnh 1.

Tổng thống J. Biden rất muốn giải quyết vấn đề này sớm để tập trung xử lý các ưu tiên khác trong chính sách đối nội và đối ngoại của chính quyền Mỹ. Iran cũng vậy, do khủng hoảng kinh tế trầm trọng, buộc phải chấp nhận thoả hiệp đối với các vấn đề còn tồn tại chưa đáp ứng được tất cả các yêu cầu của mình.

Những người tham gia đàm phán tại Vienna, đặc biệt Mỹ và Iran là hai nước liên quan trực tiếp đã đánh giá tích cực các kết quả đạt được. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Ned Price nói:

"Các cuộc tham vấn tại Vienna giữa Iran và các nước P5+1 nhằm khôi phục việc thực hiện thoả thuận hạt nhân JCPOA tuy còn một chặng đường dài phía trước, nhưng rất khả quan. Mỹ và Iran có mục tiêu chung là trở lại tuân thủ JCPOA. Để đạt được mục tiêu này, chúng tôi đang tham gia một cách xây dựng vào quá trình ngoại giao. Các cuộc đàm phán mặc dù không ít khó khăn, đang diễn ra trong bầu không khí tích cực và đạt được một số tiến bộ quan trọng".

Ted Pice cho biết, các cuộc đàm phán đang đi đúng hướng và Mỹ muốn ký một thỏa thuận trước khi chuyển giao chính quyền tại Iran.

Trưởng đoàn Iran - Thứ trưởng Ngoại giao Abbas Arakchi nói bất chấp nhiều thách thức, tất cả các bên đều cam kết làm hết sức mình để đạt được thỏa thuận. Các cuộc đàm phán đang tiến về phía trước và hy vọng sẽ đạt được đồng thuận trong thời gian sớm nhất.

Trong khi đó, ngày 30/6/2021, Hội đồng Bảo an Lên hợp quốc đã họp thảo luận bản báo cáo bán niên của Tổng thư ký về việc thực hiện các điều khoản của thoả thuận hạt nhân JCPOA theo nghị quyết năm 2231/2015 của HĐBA. Tại cuộc họp này, Tổng thư ký LHQ Antonio Guterres đã kêu gọi chính quyền J. Biden dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt chống Iran, đồng thời cũng kêu gọi Iran quay trở lại việc thực hiện đầy đủ thỏa thuận.

Mặc dù các cuộc đàm phán đã đạt được nhiều tiến bộ rõ rệt, vẫn còn nhiều vấn đề vướng mắc và rào cản không dễ vượt qua giữa Washington và Tehran trên con đường khôi phục thoả thuận JCPOA.

Những bất đồng chính giữa Mỹ và Iran

Ai là người phải đi bước đầu tiên? Tehran đòi Washington phải đi bước trước với lý do "ai ra đi trước thì người đó phải quay lại trước". Iran đòi Mỹ phải dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt và phải được kiểm chứng trước khi Tehran quay trở lại thực hiện các cam kết của mình.

Về nguyên tắc, Washington chấp nhận đi bước đầu tiên, nhưng không đồng ý dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt một lần, mà giai đoạn đầu sẽ dỡ bỏ một phần để xác minh xem Iran có tuân thủ các cam kết của mình hay không. Tehran cho rằng, sau khi ký kết JCPOA, Iran là người đầu tiên tuân thủ các cam kết và đã được Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) xác nhận, trong khi đó Mỹ vi phạm thoả thuận nay lại yêu cầu ngược lại là bất hợp lý.

Hiện nay, Mỹ mới chỉ đồng ý dỡ bỏ các lệnh trừng phạt theo thoả thuận hạt nhân JCPOA và tạm đình chỉ các lệnh trừng phạt khác đối với Ngân hàng trung ương, Quỹ phát triển quốc gia, Công ty dầu mỏ quốc gia và các hãng vận chuyển dầu của Iran.

Phía Mỹ giải thích rằng, quyết định dỡ bỏ các lệnh trừng phạt này không nằm trong quyền hạn của Tổng thống mà là của Quốc hội vì chúng được áp đặt theo luật chống khủng bố CAATSA (The Countering America's Adversaries Through Sanctions Act - Đạo luật chống lại kẻ thù của nước Mỹ thông qua trừng phạt) năm 2017 của Quốc hội Mỹ.

Các cơ quan trên bị Mỹ trừng phạt do có mối liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) năm 2019 bị liệt kê vào danh sách khủng bố của Mỹ. Việc dỡ bỏ hoặc gia hạn các biện pháp trừng phạt này chỉ được Quốc hội Mỹ xem xét 6 tháng một lần.

Tehran lo ngại Mỹ sẽ thao túng, kéo dài thời gian đình chỉ các lệnh trừng phạt này như một công cụ gây áp lực với Iran. Mục 112 của Đạo luật CAATSA chỉ cho phép Tổng thống Mỹ đình chỉ một số biện pháp trừng phạt không quá 180 ngày, bằng cách gửi báo cáo cho Quốc hội khẳng định việc đình chỉ này không ảnh hưởng tới an ninh quốc gia của Mỹ.

Bất đồng thứ hai liên quan đến việc Iran phát triển chương trình hạt nhân trong ba năm qua sau khi Mỹ rút khỏi JCPOA năm 2018. Tehran sẵn sàng quay trở lại thực hiện tất cả các cam kết được quy định trong JCPOA, nhưng Washington đòi hỏi nhiều hơn.

Phía Mỹ cho rằng, sau khi ngừng thực hiện các cam kết, Iran đã phát triển mạnh mẽ chương trình hạt nhân của mình, do đó việc quay lại thực hiện các cam kết đó là chưa đủ nếu không loại bỏ các hậu quả vi phạm từ 2018 đến nay.

Washington yêu cầu Iran phải loại bỏ số lượng uranium làm giàu vượt mức 3,67% là giới hạn JCPOA cho phép, phá huỷ tất cả các máy ly tâm tiên tiến đã đưa vào sử dụng trong những năm gần đây tại các cơ sở "Natanz" và "Fordo", đồng thời gia hạn một số điều khoản trong thoả thuận hạt nhân đã hết hạn hoặc sẽ hết hạn vào các năm 2023 và 2025.

Về các đòi hỏi của Mỹ, Iran không phản đối việc xử lý số lượng uranium được làm giàu vượt giới hạn 3,67%, sẵn sàng chuyển ra nước ngoài để bán hoặc đổi lấy nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân của Iran đang hoạt động.

Về máy ly tâm, Iran không đồng ý phá huỷ. Để xử lý vấn đề này, Nga và Trung Quốc đề xuất niêm phong và đặt tất cả các thiết bị này tại một địa điểm bên trong lãnh thổ Iran dưới sự giám sát của IAEA. Tuy nhiên, đến nay Washington vẫn chưa chấp nhận.

Cuối cùng, Iran đòi gắn việc gia hạn một số điều khoản của JCPOA với việc Mỹ phải hủy bỏ lệnh cấm vận vũ khí đối với Tehran, vốn đã hết hạn vào ngày 18/10/2020, nhưng lại được cựu Tổng thống D. Trump gia hạn.

Phía Iran đòi Mỹ phải dỡ bỏ trừng phạt nhằm vào một số nhân vật cao cấp của Iran, trước tiên là lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei, Tổng thống đắc cử Ebrahim Raisi, các cơ quan và thực thể chủ yếu như Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và khoảng 128 nhân vật khác. Iran không thể chấp nhận lãnh tụ tối cao và Tổng thống của họ bị trừng phạt.

Thoả thuận hạt nhân Iran: Tàu chuẩn bị cập bến, không thể quay trở lại điểm xuất phát - Ảnh 2.

Đàm phán tại Vienna. Ảnh: Reuters

Quan điểm của Mỹ là các cuộc đàm phán tại Vienna là nhằm khôi phục lại thỏa thuận hạt nhân JCPOA, trong khi đó các lệnh trừng phạt này không nằm trong khuôn khổ của thỏa thuận JCPOA. Các lệnh trừng phạt này được áp đặt chống Tehran do các cáo buộc Iran ủng hộ khủng bố, vi phạm nhân quyền và các hoạt động của Iran ở Trung Đông. Iran cho rằng không thể đạt được thoả thuận nếu không dỡ bỏ các lệnh trừng phạt này.

Chính quyền J.Biden cho rằng thoả thuận JCPOA năm 2015 có nhiều thiếu sót và đòi Iran đồng ý bằng văn bản trở lại bàn đàm phán ngay lập tức sau khi thỏa thuận cũ được khôi phục để xây dựng một thoả thuận mới với các điều khoản các điều khoản "mạnh mẽ hơn và lâu dài hơn, bao gồm chương trình tên lửa đạn đạo và ảnh hưởng của Iran ở khu vực".

Theo Tehran, chương trình tên lửa đạn đạo của Iran mang tính phòng thủ. Chừng nào Mỹ chưa dỡ bỏ tất cả các biện pháp trừng phạt và các nước khu vực chưa từ bỏ chính sách thù địch chống Iran thì Iran vẫn phải phát triển các loại vũ khí phòng thủ. Mặt khác, Iran không chấp nhận huỷ bỏ chương trình tên lửa đạn đạo trong khi các đồng minh của Mỹ ở khu vực được tự do trang bị các loại vũ khí hiện đại và đe doạ tấn công Iran.

Vấn đề bảo đảm cũng là một trong những điểm bất đồng gay gắt. Phía Iran nói, họ không muốn lặp lại tình trạng thỏa thuận JCPOA đã ký năm 2015, nhưng năm 2018 chính quyền Mỹ đã từ bỏ. Iran yêu cầu Mỹ bằng văn bản cam kết bất kỳ chính phủ Mỹ nào trong tương lai cũng không được phép hủy bỏ thỏa thuận như cựu Tổng thống D. Trump đã làm.

Sự xuất hiện của Ebrahim Raisi

Việc Iran bầu ông E. Raisi làm Tổng thống mới sẽ không ảnh hưởng đến các cuộc đàm phán đang diễn ra ở Vienna. Theo cơ chế quyền lực ở Iran, Hội đồng Giám hộ 12 người và Hội đồng an ninh quốc gia do Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei đứng đầu quyết định các chính sách lớn về đối nội cũng như đối ngoại của đất nước.

Tổng thống Iran, bất kể người theo đường lối cải cách hay bảo thủ đều phải tuân theo sự hướng dẫn, chỉ đạo của Lãnh tụ tối cao, người hiện nay chủ trương khôi phục lại thoả thuận hạt nhân JCPOA.

Thoả thuận hạt nhân Iran: Tàu chuẩn bị cập bến, không thể quay trở lại điểm xuất phát - Ảnh 3.

Trong chiến dịch tranh cử và sau khi đắc cử Tổng thống trong cuộc bầu cử 18/6/2021 vừa qua, ông E. Raisi đã nhiều lần tuyên bố, một trong những ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của chính phủ mới là tiếp tục đàm phán để khôi phục lại Thoả thuận hạt nhân JCPOA, dỡ bỏ cấm vận, cải thiện quan hệ với các nước láng giềng vùng Vịnh.

Tổng thống đắc cử E. Raisi được mô tả như một nhân vật theo đường lối cứng rắn, bảo thủ, nhưng trên thực tế ông tỏ ra khá cởi mở. Ông nói, một khi thoả thuận hạt nhân được khôi phục, các lệnh trừng phạt của Mỹ được dỡ bỏ, các hồ sơ khác sẽ được mở ra để thảo luận.

Trong cuộc họp báo đầu tiên sau khi đắc cử, ông E. Raisi tuyên bố, chính phủ của ông sẽ ủng hộ các cuộc đàm phán ở Vienna và sẵn sàng thảo luận tất cả các vấn đề liên quan, kể cả chương trình tên lửa đạn đạo một khi thoả thuận hạt nhân JCPOA được khôi phục và các lệnh trừng phạt chống Iran được dỡ bỏ.

Theo ông, chừng nào Mỹ và một số nước vẫn duy trì chính sách thù địch và các lệnh trừng phạt chống Iran thì nước ông vẫn phải phát triển các loại vũ khí phòng thủ để tự vệ trước bất kỳ cuộc tấn công nào có thể xảy ra.

Người phát ngôn chính phủ Iran Ali Rabie, trưởng đoàn đàm phán Iran tại Vienna Araqchi nói, các cuộc đàm phán tại Vienna đã đạt được những kết quả tích cực trong nhiều vấn đề khác nhau, các bên đang tiến gần đến một thỏa thuận hơn bao giờ hết, không có lý do gì để chính phủ mới của Tổng thống E. Raisi lật lại vấn đề.

Thoả thuận hạt nhân Iran: Tàu chuẩn bị cập bến, không thể quay trở lại điểm xuất phát - Ảnh 4.

Các nhà đàm phán Iran nhấn mạnh rằng, thỏa thuận hạt nhân JCPOA là vấn đề của quốc gia và chế độ, không phải vấn đề của hai Tổng thống, người này được bầu và người kia hết nhiệm kỳ.

Nhiều nhà phân tích chính trị, kể cả Đặc phái viên của Mỹ về Iran Robert Malley đều cho rằng, việc Iran bầu Tổng thống mới sẽ không ảnh hưởng đến các cuộc đàm phán đang diễn ra ở Vienna. Một số người còn cho rằng, việc ông E. Raisi lên nắm quyền thậm chí còn có lợi cho ngoại giao.

Có thể nói, các cuộc đàm phán Vienna nhằm khôi phục lại thoả thuận hạt nhân Iran đang bước vào hồi kết. Mặc dù còn một số bất đồng, nhưng Mỹ và Iran đang tìm cách vượt qua và hy vọng sẽ được giải quyết tại vòng đàm phán thứ bảy sắp tới.

Điều quan trọng nhất là tất cả các bên, trước hết là Mỹ và Iran đều nhất trí về sự cần thiết phải khôi phục lại thoả thuận hạt nhân JCPOA và đã đạt được thoả thuận quan trọng đối với hầu hết các vấn đề được nêu ra. Con tàu chở các đoàn đàm phán đang chuẩn bị cập bến, không thể quay lại điểm xuất phát được nữa.

Đọc thêm về:

    Đọc tin tức VN nhanh nhất, xem tin thế giới mới nhất tại Soha.Bạn đọc có thể báo tin, gửi bài viết, clip, ảnh về email thegioi@ttvn.vn để nhận nhuận bút cao trong vòng 24h. Đường dây nóng: 0943 113 999

    Soha
    Trí Thức Trẻ

    TIN NỔI BẬT SOHA

      Công ty Cổ phần VCCorp

      © Copyright 2010 - 2021 – Công ty Cổ phần VCCorp

      Tầng 17,19,20,21 Toà nhà Center Building - Hapulico Complex,
      Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
      Email: btv@soha.vn
      Giấy phép số 2411/GP-TTĐT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 31 tháng 07 năm 2015.
      Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân

      Liên hệ quảng cáo:
      Hotline: 0942.86.11.33
      Email: giaitrixahoi@admicro.vn
      Hỗ trợ & CSKH:
      Tầng 20, tòa nhà Center Building, Hapulico Complex,
      số 1 Nguyễn Huy Tưởng, phường Thanh Xuân Trung, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
      Tel: (84 24) 7307 7979
      Fax: (84 24) 7307 7980
      Chính sách bảo mật

      Chat với tư vấn viên