"Thế chiến Zero": Hạm đội Nga tan tành, căn cứ trọng yếu thất thủ, Moskva thỏa thuận tủi hổ trước Nhật

Hải Võ |

"Thế chiến Zero": Hạm đội Nga tan tành, căn cứ trọng yếu thất thủ, Moskva thỏa thuận tủi hổ trước Nhật
"Thế chiến Zero": Hạm đội Nga tan tành, căn cứ trọng yếu thất thủ, Moskva thỏa thuận tủi hổ trước Nhật

Cuộc chiến tranh giữa Nga và Nhật Bản đầu thế kỷ 20 trên thực tế đã không xảy ra trên lãnh thổ của cả hai nước này, mà được tiến hành trên đất Trung Quốc.

Xung đột Nga-Nhật là đỉnh điểm trong cuộc cạnh tranh gay gắt giữa một cường quốc Âu-Á và một nước châu Á đang chứng tỏ khả năng có thể chống lại những đối thủ lớn hơn nhiều.

Vào đầu thế kỷ 20, trong khi Trung Quốc suy yếu dưới triều đại Thanh, bất đồng lợi ích của những thế lực tại nước này trở nên căng thẳng, mà mâu thuẫn Nga-Nhật là lớn nhất.

Sau khi chiến tranh Trung-Nhật 1894-95 kết thúc với thắng lợi thuộc về Nhật Bản, cọ xát về chiến lược đã nổ ra giữa Moskva với Tokyo liên quan đến bán đảo Triều Tiên và vùng đông bắc Trung Quốc. Căng thẳng leo thang vào năm 1900 khi Nga tận dụng sự kiện phong trào Nghĩa Hòa Đoàn để giành quyền kiểm soát đông bắc Trung Quốc, dẫn đến bùng nổ cuộc chiến trên bộ và trên biển với Nhật.

Song phương sử dụng những chiến thuật quân sự cùng vũ khí tân tiến nhất, bao gồm chiến hào, súng máy và bóng thám không.

Theo Think China, chiến tranh Nga-Nhật (1904-05), mà Nhật Bản cũng là phe thắng cuộc, thực tế được coi là một cuộc diễn tập cho Thế chiến I. Đó là lý do nó còn được gọi là "Thế chiến Zero".

Điển hình về sức mạnh của "bá chủ" châu Á

Chiến tranh Nga-Nhật tác động lớn đến Trung Quốc. Xung đột diễn ra trên lãnh thổ Trung Quốc, song Bắc Kinh bất lực trong việc ngăn chặn cuộc chiến và phải hứng chịu thiệt hại lớn về người. Thực tế này làm gia tăng thêm cảm nhận của người Trung Quốc đối với "Thế kỷ nhục nhã" - từ khoảng năm 1840 đến sau 1940, khi Trung Quốc rơi vào vòng xâu xé của các cường quốc Á-Âu.

Tuy vậy, thực tế về việc một nước nhỏ ở châu Á như Nhật Bản đánh bại cường quốc là đế chế Nga được xem là sự gợi mở đối với người Trung Quốc. Các nhà trí thức Trung Quốc tin rằng thành công của Nhật không chỉ nằm ở quân đội hiện đại mà còn trong sự tổ chức và chuẩn bị cho người dân bằng nền chính trị, quân sự, kinh tế và văn hóa-xã hội hiện đại - nhiều lĩnh vực mà vào thời điểm đó Trung Quốc còn kém xa Nhật.

Sau chiến tranh Nga-Nhật, nỗ lực cải tổ chưa từng thấy của chính phủ Thanh cùng hoạt động tăng cao trong các cuộc cách mạng ở Trung Quốc cho thấy tiềm năng to lớn để hồi sinh nước Trung Quốc suy yếu.

Bán đảo Liêu Đông được Bắc Kinh nhượng cho Nhập Bản sau thất bại năm 1894, thông qua Điều ước Mã Quan (Shimonoseki) ký tháng 4/1895. Nhưng sự phản đối từ Nga, Pháp và Đức buộc Tokyo từ bỏ yêu sách đối với Liêu Đông, thay vào đó đòi Bắc Kinh bồi thường chiến phí 30 triệu lạng bạc.

Ngoại trưởng Đế quốc Nga Alexey Lobanov-Rostovsky cùng đại thần hàng đầu triều Thanh là Lý Hồng Chương ký Mật ước Nga-Trung vào năm 1896, cho phép Nga xây dựng tuyến Đường sắt miền Đông Trung Quốc (CER) chạy tỉnh Hắc Long Giang và Cát Lâm, với danh nghĩa nỗ lực chung nhằm chống lại Nhật Bản.

Hệ quả của chiến tranh Trung-Nhật thứ nhất là sự kết thúc tình trạng "thuộc quốc" của Triều Tiên đối với nhà Thanh, nhưng không ảnh hưởng đến những đặc quyền của Nga tại bán đảo. Thay vào đó, Nga-Nhật đã đi đến một thỏa thuận.

Thế chiến Zero: Hạm đội Nga tan tành, căn cứ trọng yếu thất thủ, Moskva thỏa thuận tủi hổ trước Nhật - Ảnh 2.

Một tàu tuần dương Nga bị phá hủy tại Port Arthur năm 1904 sau đợt tấn công bất ngờ của Nhật Bản tại Vịnh Liêu Đông (Ảnh: Hsu Chung-mao/Think China)

Sau khi hải quân Đức tiến vào Vịnh Giao Châu năm 1897, Nga cũng công khai triển khai hải quân đến Lữ Thuận và Đại Liên (nay thuộc tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc) với tuyên bố hỗ trợ Bắc Kinh bảo vệ lãnh thổ. Moskva sau đó buộc Bắc Kinh ký tiếp thỏa thuận vào năm 1898 về việc cho thuê bán đảo Liêu Đông. Nga đầu tư quy mô lớn để xây dựng và biến Lữ Thuận thành Port Arthur - căn cứ chủ chốt của hạm đội Thái Bình Dương hải quân Nga.

Nga tiếp tục chớp thời cơ kiểm soát vùng Mãn Châu khi phong trào Nghĩa Hòa Đoàn nổ ra tại Trung Quốc năm 1900, chống lại sự ảnh hưởng của các thế lực nước ngoài. Tình hình quốc tế thời điểm này cũng phát sinh những thay đổi đáng chú ý khi nhiều nước quay sang ủng hộ Nhật Bản nhằm bảo đảm lợi ích quốc gia riêng. Sự xoay chiều này thúc đẩy lòng tin của Tokyo trong việc đi đến chiến tranh với Nga.

Rạng sáng ngày 4/2/1904, Nhật hoàng Meiji (Minh Trị) triệu tập Chủ tịch Hội đồng cơ mật Ito Hirobumi để thảo luận về phương án chiến tranh. Hirobumi cho rằng tình hình cùng các điều kiện có lợi cho Nhật Bản, khi Nga rơi vào bất ổn chính trị trong nước và quân đội không được chuẩn bị tốt.

Trước cuộc chiến, Nhật đã thi hành kế hoạch 10 năm để xây dựng và củng cố quân sự, đối ngoại. Nước này điều động nhiều điệp viên thu thập tình báo và phát hành trái phiếu chiến tranh trị giá 100 triệu yen. Nhật cũng ban hành một số sắc lệnh về ngân sách quân sự thời chiến. Từ cuối năm 1903, hậu cần quân sự đã được chuyển đến Incheon ở bán đảo Triều Tiên.

Cả Nga và Nhật Bản đều tổ chức tổng động viên trên toàn quốc.

Thế chiến Zero: Hạm đội Nga tan tành, căn cứ trọng yếu thất thủ, Moskva thỏa thuận tủi hổ trước Nhật - Ảnh 3.

Khói bốc lên từ tàu Nhật Bản bị chiến hạm Nga tấn công, tháng 5/1905 (Ảnh: Hsu Chung-mao/Think China)

Hạm đội tan tành, thất bại đau đớn của hải quân Nga

Ngày 5/2/1904, một mật lệnh được chuyển đến nguyên soái đại tướng hải quân Nhật Bản, đô đốc Togo Heihachiro, nói rằng Tokyo quyết định sẽ bảo vệ các lợi ích của Nhật tại vùng Mãn Châu và Triều Tiên. Nội dung mệnh lệnh rất đơn giản: Hủy diệt hạm đội Nga tại biển Hoa Đông.

Nhằm giành quyền kiểm soát trên biển và cuộc chiến trên đất liền, Hạm đội Liên hợp (Rengo Kantai) do tướng Heihachiro chỉ huy phát động hàng loạt cuộc tấn công nhằm vào căn cứ Port Arthur. Đến tháng 5/1904, trong nỗ lực yểm trợ lực lượng đổ bộ trên sông Áp Lục, người Nhật phát động đợt công kích thứ ba nhằm phong tỏa Port Arthur và đã hạn chế thành công hải quân Nga, nhưng Nhật cũng bị thiệt hại nặng.

Trận "chung kết" trên biển diễn ra vào 13h49 ngày 27/5/1905 ở eo biển Tsushima. Để chớp thời cơ tấn công, Heihachiro ra lệnh cho hạm đội của mình thực hiện điều chỉnh đội hình, mà thực tế là quay đầu tại chỗ. Chiến hạm của đô đốc Nhật hứng hỏa lực mạnh từ phía Nga, nhưng đã mang lại 15 phút quý giá để quân Nhật tổ chức đội hình.

Khi quân Nhật ổn định trận địa, tình thế đã đảo chiều ngay lập tức. 24 giờ sau khi trận chiến mở màn, 22 tàu Nga bị đánh chìm, 7 tàu bị bắt lại và 6 tàu bị giữ khi chạy đến các cảng trung lập, bên cạnh 5.000 thương vong về người và 6.142 tù binh Nga bị bắt. Nhật Bản chỉ mất 3 tàu ngư lôi, với 700 người chết và bị thương. Sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của hạm đội Đế quốc Nga, và được vinh danh trong Ngày kỷ niệm Hải quân của Nhật Bản từ năm 1906 cho đến năm 1945, khi Nhật thua cuộc trong Thế chiến II.

Ở trên bộ, Nhật Bản hứng tổn thất nặng nề hơn. Đội quân của tướng Nogi Maresuke phát động tấn công Port Arthur và đến tháng 7/1904 đã chiếm được những vị trí then chốt xung quanh căn cứ. Trung tướng Nga Anatoly Stessel đầu hàng Maresuke vào tháng 1/1905.

Sau khi Port Arthur thất thủ, chiến sự trên bộ hướng về trung tâm chỉ huy của Nga tại vùng Viễn Đông - Mukden. Cuộc đối đầu sau cùng bắt đầu vào cuối tháng 2/1905 trên mặt trận dài 100km. Sau khoảng 20 ngày giao tranh, quân Nga phá vây và rút lui về Cáp Nhĩ Tân.

Thế chiến Zero: Hạm đội Nga tan tành, căn cứ trọng yếu thất thủ, Moskva thỏa thuận tủi hổ trước Nhật - Ảnh 4.

(Ảnh: Hsu Chung-mao/Think China)

Moskva thỏa thuận tủi hổ và sự "thức tỉnh" cho Trung Quốc

Sau chiến sự Mukden, Nhật-Nga đứng trước sức ép xúc tiến đàm phán. Tình trạng tài chính của Nhật không cho phép họ trang trải quân phí, còn Nga dù có quân lực mạnh nhưng cách mạng trong nước đã nổ ra và bất ổn kéo dài sau thất bại tại Port Arthur.

Hiệp ước Portsmouth được hai nước ký kết vào ngày 5/9/1905, trong đó Nga thừa nhận Tokyo có quyền "dẫn dắt, bảo vệ và quản lý" đối với Triều Tiên. Moskva cũng nhượng quyền thuê bán đảo Liêu Đông và các quyền lợi ở vùng Nam Mãn Châu cho Nhật, đồng thời cắt nhượng cho Nhật phần phía nam của đảo Sakhalin và công nhận quyền đánh cá của Nhật dọc bờ biển Nga ở vùng Viễn Đông. Chính phủ Nga, Nhật phê chuẩn và hiệp ước được bàn giao ngày 25/10 tại Washington, chính thức kết thúc chiến tranh.

Theo Think China, cuộc trao đổi lợi ích giữa Nga và Nhật Bản trên thực tế mang lại tổn thất nặng nề cho Trung Quốc. Nhiều người Hoa ở vùng đông bắc Trung Quốc thương vong và trở thành vô gia cư do chiến tranh, trong khi Bắc Kinh không thể làm gì.

Hơn một thế kỷ sau, cuộc chiến Nga-Nhật đến nay vẫn là điều nhức nhối đối với người Trung Quốc. Trong tình hình phức tạp của khu vực Đông Bắc Á, sự kiện này là bài học nhắc nhở đối với Trung Quốc về việc phải tăng cường sức mạnh quốc gia, để tránh một lần nữa rơi vào tình thế "bị bắt nạt".

Đọc thêm về:

    Đọc tin tức VN mới nhất, xem tình hình an ninh thế giới nhanh nhất tại Soha.Bạn đọc có thể báo tin, gửi bài viết, clip, ảnh về email thegioi@ttvn.vn để nhận nhuận bút cao trong vòng 24h. Đường dây nóng: 0943 113 999

    Soha
    Trí Thức Trẻ
      Công ty Cổ phần VCCorp

      © Copyright 2010 - 2021 – Công ty Cổ phần VCCorp

      Tầng 17,19,20,21 Toà nhà Center Building - Hapulico Complex,
      Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
      Email: btv@soha.vn
      Giấy phép số 2411/GP-TTĐT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 31 tháng 07 năm 2015.
      Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân

      Liên hệ quảng cáo:
      Hotline: 0942.86.11.33
      Email: giaitrixahoi@admicro.vn
      Hỗ trợ & CSKH:
      Tầng 20, tòa nhà Center Building, Hapulico Complex,
      số 1 Nguyễn Huy Tưởng, phường Thanh Xuân Trung, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
      Tel: (84 24) 7307 7979
      Fax: (84 24) 7307 7980

      Chat với tư vấn viên