Đâu là điều kiện tiên quyết đưa Nga trở lại cứu vãn hiệp ước "tối quan trọng" với cả Mỹ lẫn châu Âu?

Đại sứ Nguyễn Quang Khai |

Đâu là điều kiện tiên quyết đưa Nga trở lại cứu vãn hiệp ước "tối quan trọng" với cả Mỹ lẫn châu Âu?
Đâu là điều kiện tiên quyết đưa Nga trở lại cứu vãn hiệp ước "tối quan trọng" với cả Mỹ lẫn châu Âu?
Ảnh: OSCE

Việc được giám sát các hoạt động quân sự trên lãnh thổ nước Mỹ là một trong những điều kiện quan trọng nhất để Nga tham gia Hiệp ước.


01.

Liên bang Nga chuẩn bị rút khỏi Hiệp ước “Bầu trời mở”

Ngày 15/1/2021, Bộ Ngoại giao Liên bang Nga tuyên bố, Nga đang làm các thủ tục nội bộ để rút khỏi Hiệp ước Bầu trời mở - Open Skies Treaty (OST). Tuyên bố nêu rõ: "Do thiếu tiến bộ trong việc tháo gỡ những trở ngại để Hiệp ước có thể tiếp tục hoạt động trong các điều kiện mới, Bộ Ngoại giao Nga được phép tuyên bố về việc bắt đầu các thủ tục pháp lý trong nước để rút khỏi Hiệp ước. Sau khi hoàn thành, một thông báo tương ứng sẽ được gửi đến các bên ký kết".

Hiệp ước OST được ký kết năm 1992 với sự tham gia của 35 quốc gia, trong đó có Mỹ và Nga. Hiệp ước này có hiệu lực từ tháng 1/2002, trở thành một trong những biện pháp xây dựng lòng tin ở châu Âu và Mỹ sau chiến tranh lạnh, cho phép các nước thành viên hàng năm thực hiện một số chuyến bay trinh sát không vũ trang trong không phận của nhau nhằm thu thập thông tin về các hoạt động quân sự mà họ quan tâm. Đây là một trong những công cụ quan trọng trong việc kiểm soát vũ khí trên toàn cầu.

02.

Lý do nào thúc đẩy Nga rút khỏi hiệp ước?

Ngày 22/11 năm ngoái, Tổng thống Mỹ D. Trump tuyên bố chính thức rút khỏi Hiệp ước OST với lý do "Nga vi phạm nhiều lần và sử dụng Hiệp ước như một công cụ để gây áp lực quân sự". Đây là Hiệp ước kiểm soát vũ khí thứ ba chính quyền Trump rút khỏi.

Trước đó, năm 2018 Washington đã rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran (JCPOA), năm 2019 rút khỏi Hiệp ước cắt giảm tên lửa tầm trung và tầm ngắn (INF) ký kết với Moscow vào năm 1987 và thỏa thuận "START-3" hết hạn vào tháng 2 tới cũng đang trên bờ vực sụp đổ, mặc dù Nga đã chủ động đề nghị gia hạn thêm một năm.

Việc được giám sát các hoạt động quân sự trên lãnh thổ nước Mỹ là một trong những điều kiện quan trọng nhất để Nga tham gia Hiệp ước. Chính vì điều này mà năm 2001 Quốc hội Nga đã phê chuẩn OST, đồng ý để các nước thực hiện các chuyến bay quan sát trên toàn bộ lãnh thổ của mình.

Đâu là điều kiện tiên quyết đưa Nga trở lại cứu vãn hiệp ước tối quan trọng với cả Mỹ lẫn châu Âu? - Ảnh 3.

Ảnh: OSCE

Phía Nga nêu rõ: "Việc Mỹ trước đó rút khỏi Hiệp ước đã làm thay đổi toàn bộ tình hình được hình thành khi ký kết và làm đảo lộn sự cân bằng lợi ích của các quốc gia tham gia, làm cho các hoạt động và vai trò của OST như một công cụ để củng cố niềm tin và an ninh bị suy giảm nghiêm trọng".

Hơn thế nữa, trên thực tế Mỹ là bên được hưởng lợi nhiều hơn. Các báo cáo cho biết, trong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2016, Mỹ đã thực hiện 196 chuyến bay kiểm soát trong không phận Nga, so với 71 chuyến bay giám sát của Nga trên không phận của Mỹ, chưa kể đến hơn 500 chuyến bay khác của các đối tác NATO trên bầu trời Nga.

Và một điều Nga không thể bỏ qua là khi rời khỏi Hiệp ước OST tháng 11/2020, Mỹ vẫn có thể nhận được thông tin về các lực lượng vũ trang và an ninh của Nga do các đồng minh Châu Âu của họ cung cấp, còn Nga không thể có được các thông tin như vậy của Mỹ.

Các nước châu Âu thành viên NATO tham gia OST còn lại vẫn có thể tiến hành các chuyến bay trinh sát trên không phận Nga và cung cấp cho Mỹ các thông tin thu thập được theo điều 5 Hiệp ước phòng thủ chung của NATO.

Sau khi Mỹ rút, Nga đã cảnh báo ngay về những hậu quả nghiêm trọng bước đi này của Mỹ đối với OST và an ninh châu Âu, đồng thời đưa ra một loạt đề nghị nhằm duy trì Hiệp ước trong tình hình mới, nhưng đã không nhận được sự ủng hộ từ các đồng minh của Mỹ ở châu Âu.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova nói, tình hình không thể chấp nhận được sau khi Mỹ rút khỏi Hiệp ước đã buộc Nga phải bắt đầu thủ tục rút khỏi Hiệp ước này.

Thông qua tuyên bố về kế hoạch rút khỏi OST, Moscow cũng muốn gửi một thông điệp tới Tổng thống mới của Mỹ J. Buden, người đã chỉ trích quyết định của D. Trump rút khỏi Hiệp ước này.

03.

Các nước châu Âu muốn duy trì Hiệp ước

Các đồng minh của Mỹ trong khối NATO đã bày tỏ quan ngại về việc Nga bắt đầu các thủ tục rút khỏi OST nhằm đáp trả lại quyết định của Mỹ. Các nước này vẫn đang cố gắng tìm cách cứu vãn Hiệp ước. Ngay từ tháng 10/2019, khi D. Trump tuyên bố ý định rút khỏi Hiệp ước, các đồng minh NATO đã nhiều lần đề nghị Mỹ xem xét lại quyết định của mình.

Tháng 5/2019, Ngoại trưởng các nước Bỉ, Cộng hòa Séc, Phần Lan, Pháp, Đức, Ý, Luxembourg, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và Thụy Điển đã ra một tuyên bố chung lấy làm tiếc về việc Mỹ thông báo ý định rút khỏi Hiệp ước, đồng thời kêu gọi Washington quay trở lại. Các nước này cũng đã nhiều lần nói rõ với phía Mỹ không nên lấy cớ có một số khó khăn từ phía Nga để biện minh cho việc rút khỏi Hiệp ước.

Đâu là điều kiện tiên quyết đưa Nga trở lại cứu vãn hiệp ước tối quan trọng với cả Mỹ lẫn châu Âu? - Ảnh 5.

Ảnh: Mario Goldman, AFP

Mặt khác, các nước này cũng thúc giục Moscow tiếp tục thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình. Tổng thư ký NATO Jens Stoltenberg kêu gọi Nga "trở lại tôn trọng Hiệp ước", coi đây là phương cách tốt nhất để duy trì an ninh và ổn định của khu vực châu Âu-Đại Tây Dương. Ông nói: "Hiệp ước này đang đóng góp vào việc bảo đảm an ninh và ổn định nói chung ở phía Bắc bán cầu".

Phó phát ngôn viên NATO, Pierce Casalet nói, các thành viên NATO sẵn sàng đối thoại với Nga trong khuôn khổ "Hội đồng Nga - NATO" để kiểm soát vũ khí và các vấn đề liên quan đến giải trừ quân bị một cách hiệu quả nhất.

04.

Khả năng cứu vãn Hiệp ước

Thực ra, Nga mới chỉ tuyên bố đang làm các thủ tục nội bộ để rút khỏi OST, chứ chưa đưa ra quyết định cuối cùng. Ngày 15/1/2021, Trưởng đoàn Nga tại cuộc đàm phán ở Vienna về an ninh quân sự và kiểm soát vũ khí Konstantin Gavrilov tuyên bố: "Việc Nga rút khỏi Hiệp ước Bầu trời mở có thể đảo ngược được và các thủ tục này có thể được dừng lại nếu Hoa Kỳ quay trở lại hiệp ước."

Moscow cho rằng vẫn còn cơ hội để cứu vãn Hiệp ước nếu các bên ký kết, chủ yếu là các nước châu Âu thành viên NATO mong muốn và có đủ quyết tâm. Theo quan điểm của Moscow, các nước này phải có nghĩa vụ không được chuyển giao cho Mỹ những thông tin mà họ thu thập được trong các chuyến bay giám sát trên không phận Nga. Đây là điều kiện tiên quyết để Nga quay trở lại Hiệp ước.

Mặc dù còn có nhiều vấn đề cần phải giải quyết, Nga và các nước châu Âu ký kết vẫn coi Hiệp ước có tầm quan trọng đặc biệt, không chỉ để đảm bảo tính minh bạch và kiểm soát vũ khí, mà còn là một công cụ quan trọng để tạo ra môi trường tin cậy giữa các nước tham gia Hiệp ước.

Các nhà quan sát vẫn cho rằng, Hiệp ước OST vẫn là trụ cột chính tạo ra bầu không khí tin cậy giữa các bên liên quan. Việc duy trì Hiệp ước này tùy thuộc vào thái độ và quyết định của Tổng thống Mỹ mới được bầu J. Biden.

Sau khi thắng cử, ông J. Biden đã tuyên bố sẽ xem xét cùng Nga trở lại Hiệp ước này và khả năng gia hạn Hiệp ước START mới - New START Treaty (NST). Tổng thống Vladimir Putin nói rằng ông luôn hy vọng về một môi trường tốt hơn cho quan hệ Nga-Mỹ.

Trước khi rời Nhà Trắng, Tổng thống D. Trump đã để lại những di sản hết sức nặng nề cho người kế nhiệm trong chính sách đối ngoại của Mỹ, trong đó có các Hiệp ước liên quan đến lĩnh vực kiểm soát vũ khí với Nga. Sau khi đắc cử Tổng thống, ông J. Biden đã lên tiếng phản đối quyết định của D. Trump rút khỏi OST.

Ông nói, việc duy trì OST là cần thiết để "đối đầu với Nga và giải quyết các vấn đề liên quan đến việc Moscow tuân thủ Hiệp ước". Ê kíp mới của J. Biden cũng coi việc Mỹ rút khỏi OST là một sai lầm. Họ cho rằng có nhiều cách để giải quyết các bất đồng với Nga và Hiệp ước này có lợi đáng kể cho các thành viên NATO.

Đâu là điều kiện tiên quyết đưa Nga trở lại cứu vãn hiệp ước tối quan trọng với cả Mỹ lẫn châu Âu? - Ảnh 7.

Thượng nghị sĩ đảng Dân chủ Bob Menendez cũng ủng hộ việc Mỹ quay trở lại OST. Ông nói rằng, Nga là người được hưởng lợi nhiều nhất từ ​​việc Mỹ rút khỏi Hiệp ước vì họ sẽ vẫn có thể giám sát các cơ sở của Mỹ ở châu Âu trong khi Mỹ sẽ không còn cơ hội kiểm soát các cơ sở quân sự của Nga.

Trước đây, ngày 20/10/2019, ba chính trị gia nổi tiếng của Mỹ đã từng tham gia vào chương trình giải trừ quân bị gồm cựu Ngoại trưởng George Schultz, cựu Bộ trưởng Quốc phòng William Perry và cựu Thượng nghị sĩ Sam Nunn đã chỉ trích quyết định của D. Trump rút khỏi OST, ủng hộ việc duy trì các thỏa thuận quốc phòng đã ký với Nga.

Ba nhân vật này đã viết trên tờ Wall Street Journal: "Thành tựu to lớn của nền ngoại giao thời hậu Chiến tranh Lạnh của chúng ta có thể sớm bị xóa bỏ nếu một số quan chức chính quyền D. Trump can thiệp và Mỹ đơn phương rút khỏi "Hiệp ước Bầu trời mở", ngay cả trong giai đoạn quan hệ căng thẳng hiện nay với Moscow. Việc rút khỏi Hiệp ước này sẽ là một sai lầm lớn. Nó sẽ làm suy yếu lòng tin giữa Mỹ và Nga, và cũng gây nguy hiểm cho các đồng minh của Mỹ."

Mặc dù không thể cùng một lúc giải quyết tất cả các di sản của người tiền nhiệm D. Trump, nhiều nhà phân tích chính trị vẫn hy vọng vì lợi ích của chính nước Mỹ, an ninh của các đồng minh NATO và sự ổn định chiến lược toàn cầu, Washington sẽ quay trở lại Hiệp ước "Bầu trời mở" dưới thời Tổng thống mới J. Biden.

Một số thông tin cơ bản về Hiệp ước "Bầu trời mở"

Hiệp ước Bầu trời mở - Open Skies Treaty (OST) được Ngoại trưởng Mỹ James Baker và Ngoại trưởng 23 quốc gia khác ký ngày 24/3/1992 tại Helsinki. Hiệp ước có hiệu lực từ ngày 1/1/2002, sau khi Nga và Belarus hoàn tất các thủ tục phê chuẩn.

Hiệp ước OST cho phép mỗi quốc gia thành viên thực hiện các chuyến bay không vũ trang do thám trong thời gian ngắn trên toàn bộ lãnh thổ của các quốc gia khác để thu thập dữ liệu về các lực lượng và hoạt động quân sự.

Các máy bay chỉ được mang theo các thiết bị cảm biến cho phép quan sát, xác định các thiết bị quân sự quan trọng như pháo binh, máy bay chiến đấu và phương tiện chiến đấu bọc thép của đối phương. Mỗi quốc gia có một hạn ngạch cho các chuyến bay qua các nước khác và một hạn ngạch tiếp nhận máy bay của các nước tham gia Hiệp ước bay trên lãnh thổ của mình.

Ý tưởng "Bầu trời mở" là của Tổng thống Dwight Eisenhower lần đầu tiên đưa ra vào tháng 7/1955, đề nghị Mỹ và Liên Xô cho phép các chuyến bay do thám trên không phận của nhau. Moscow đã bác bỏ ý tưởng này, cho rằng Mỹ sẽ sử dụng đề xuất này vào mục đích gián điệp trên diện rộng. Tháng 5/1989 Tổng thống George H.W. Bush đã nêu lại ý tưởng này và tháng 2/1990, các cuộc đàm phán giữa liên minh NATO và Hiệp ước Warsaw bắt đầu.

Ủy ban Tư vấn Bầu trời mở - The Open Skies Consultative Commission (OSCC), bao gồm đại diện của tất cả các quốc gia thành viên, chịu trách nhiệm giám sát và thực hiện Hiệp ước. OSCC xem xét các vấn đề tuân thủ Hiệp ước, quyết định tư cách thành viên Hiệp ước, phân phối hạn ngạch hoạt động và giải quyết bất kỳ vấn đề nào có thể phát sinh trong quá trình thực hiện Hiệp ước.

35 quốc gia tham gia Hiệp ước là Belarus, Bỉ, Bosnia và Herzegovina, Bulgaria, Canada, Croatia, Cộng hòa Czech, Đan Mạch, Estonia, Phần Lan, Pháp, Georgia, Đức, Hy Lạp, Hungary, Iceland, Italy, Latvia, Lithuania, Luxembourg, Hà Lan, Na uy, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Rumania, Nga, Slovakia, Slovenia, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thổ Nhĩ Kỳ, Spain, Ukraine, Anh và Mỹ. Kyrgyzstan ký Hiệp ước nhưng đến nay chưa phê chuẩn. Ngày 22/11/2020, Mỹ rút khỏi Hiệp ước.

Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov nói rằng Moscow đưa ra hai yêu cầu đối với các nước ký kết khác của OST:

1. Các nước châu Âu sẽ không hạn chế các chuyến bay của Nga trên lãnh thổ của họ, và như vậy Nga sẽ có cơ hội quan sát các cơ sở của Mỹ đặt tại đó.

2. Các nước này phải cam kết với Moscow bằng văn bản không được chuyển giao cho Mỹ những dữ liệu họ thu thập được trên lãnh thổ Liên bang Nga.