Chiến hạm Pháp đang tuần tiễu bố ráp, bị quân khởi nghĩa đốt cháy rực trên sông!

Trần Đình Ba |

Chiến hạm Pháp đang tuần tiễu bố ráp, bị quân khởi nghĩa đốt cháy rực trên sông!
Chiến hạm Pháp đang tuần tiễu bố ráp, bị quân khởi nghĩa đốt cháy rực trên sông!
Ảnh minh họa. Nguồn: phuquocxanh.

Ngày nay khi nhắc tới anh hùng Nguyễn Trung Trực (1838-1868), hậu thế không quên hình ảnh chiến hạm L’Espérance đỏ lửa trên sông Nhật Tảo, và luôn bừng bừng lửa tự hào với lời thơ Huỳnh Mẫn Đạt: "Hỏa hồng Nhật Tảo oanh thiên địa/Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần".

Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc

Đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt Nam đã được kết tinh thành một nét đẹp văn hóa qua hàng nghìn năm lịch sử. Lời dặn của Bác "Dân ta phải biết sử ta, cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam" và "Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước", hay những tư tưởng trong "Di chúc", chính là lời nhắc vô cùng sâu sắc về đạo lý ấy.

Mà đã là đạo lý thì ở thời đại nào, thế hệ nào cũng luôn đúng, bao gồm cả "thời đại 4.0" với "thế hệ Gen Z", hay cho đến mãi về sau.

Đó là lý do chúng tôi mở tuyến bài "Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc". Từng bài trong tuyến sẽ như một nén tâm hương nhắc mỗi người hãy nhớ đến anh linh của các vị vua hiền, các danh tướng tài ba, các danh nhân khoa bảng, trạng nguyên đầu triều… cho đến các dũng sĩ, liệt sĩ vô danh đã nằm xuống để góp xây nên nền văn hiến hàng nghìn năm dựng nước - giữ nước.

Chúng tôi cũng xin mời quý độc giả khi đọc những bài này hãy lắng lại, để bày tỏ lòng tưởng nhớ, biết ơn của mình đối với các Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc - để chúng ta được tròn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" như lời Bác căn dặn.

* Đọc tất cả các bài viết Hồn thiêng sông núi, Hồn thiêng dân tộc tại đây.

Người anh hùng xuất thân dân chài 
biến "Hy vọng" của Pháp thành nỗi thất vọng

Hôm nay ngày 12 tháng 9 theo lịch âm dương, nhân lễ giỗ lần thứ 152 của người anh hùng quên mình vì nước, chúng ta cùng nhắc nhớ về trang sử hào hùng mang tên Nguyễn Trung Trực.

Thuở hàn vi "cui cút làm ăn" của người thanh niên nghề chài lưới

Theo gia phả Nguyễn Trung Trực ở Long An thì gốc ở tổng Trung An, huyện Phù Cát, trấn Bình Định. Đầu thời vua Minh Mạng, vùng Bình Định bị hạn hán dẫn đến mất mùa, đói kém. Gia tộc Nguyễn Trung Trực phải di cứ vào Nam lập nghiệp. Ở quê cũ, cha ông Nguyễn Trung Trực theo nghề biển, nên vào vùng đất vàm Thủ Đoàn, họ vẫn theo nghiệp chài lưới.

Lớn lên, Nguyễn Trung Trực cũng nối nghề gốc của cha ông. Điểm này, Huỳnh Mẫn Đạt trong bài điếu "Khóc Nguyễn Trung Trực" ghi lại nơi Thi văn quốc cấm thời Pháp thuộc trong hai câu mở đề đã nhắc đến nghề gốc của ông:

Thắng bại chi bàn việc tướng quân,
Người chài trụ đá khúc gian truân.

Chiến hạm Pháp đang tuần tiễu bố ráp, bị quân khởi nghĩa đốt cháy rực trên sông! - Ảnh 2.

Đình Nguyễn Trung Trực ở Phú Quốc. Ảnh: Đỗ Minh Tiến

Riêng về tên gọi của người anh hùng, trong bài "Nén hương hoài cổ Nguyễn Trung Trực dũng tướng Tân An phủ" đăng trên tập san Sử Địa "Kỷ niệm 100 năm Nguyễn Trung Trực" ra tháng 12/1968, Phù lang Trương Bá Phát cho hay, ông có nhiều tên. 

"Vị ấy là Chơn (có lẽ là tên từ lúc nhỏ), rồi từ Kỷ Mùi 1859 đổi tên là Đội Lịch. Tên này được giữ tới Tân Dậu 1861, nên người ta nghe gọi là Quản Lịch. Quản này là chánh quản cơ, chứ không phải hương quản. Theo Tiên Đàm Nguyễn Tường Phượng, thì một chánh quản cơ điều khiển 50 người. Vậy quản Lịch coi 50 người. Lúc đốt tàu L’Espérance rồi quản Lịch đổi tên là Nguyễn Trung Trực. Có lẽ tên này được gọi từ lúc đầu năm 1862 (Tân Dậu - Nhâm Tuất) cho đến ngày cùng của người là 27/10/1868".

Lại có thuyết khác cho biết khi mới sinh, ông có tên Nguyễn Văn Lịch, còn tên Trực và Chơn thì bài viết "Nguyễn Trung Trực và trận đánh ở vàm Nhật Tảo" dẫn giải là "Vì có tính tình cương trực, chân chất, hay cưu mang người khác, giúp đỡ kẻ thế cô, thầy dạy võ đặt tên chữ Hán cho ông là Trực, tức Trung Trực. Còn tên Chơn là tên do bà con làng xóm ái mộ tính tình ngay thẳng, hào hiệp của ông mà đặt cho".

Sách Một số nhân vật lịch sử đất phương Nam cho biết Nguyễn Trung Trực rất giỏi võ, giao du rộng rãi với hào kiệt trong vùng nên có uy tín. Khi 18 tuổi, chàng Chơn đã từng thượng đài ở phủ lị Tân An tại chợ Cai Tài (nay thuộc xã Quê Mỹ Thạnh, huyện Tân Trụ, tỉnh Long An). Với khả năng võ nghệ hơn người, Chơn đã thắng trong 3 ngày liên tiếp.

Khi đất nước bình yên, Nguyễn Trung Trực cũng như bao người dân hiền lành, chất phác đất lục tỉnh "cui cút làm ăn, toan lo nghèo khó". Thế rồi giặc Pháp kéo đến, cảnh nước mất, nhà tan, tâm thế của Nguyễn Trung Trực giống như trong "Hịch quản Định" ghi:

Hai vai nặng trĩu, gánh chi bằng gánh cang trường!
Tấc dạ trung lương, gồng chi bằng gồng xã tắc!

Biến công cụ hy vọng của địch thành sự thất vọng tột cùng

Theo Việt sử tân biên, phần "Việt Nam kháng Pháp sử", Nguyễn Trung Trực tham gia kháng Pháp vào năm Canh Thân (1860). Năm ấy Nguyễn Trung Trực tuổi đời 23 có mặt trong đạo binh đồn điền của Trương Định (đọc bài về Trương Định tại đây) với chức đội để chống giữ đồn Kỳ Hòa bị thực dân Pháp tấn công, đánh chiếm. Dẫu quân đông, nhưng vũ khí lại thua kém địch. Đồn Kỳ Hòa thất thủ, Nguyễn Trung Trực lui về khu vực Tân An hoạt động với chức quản cơ và từ đây:

Nguyễn Trung Trực, đảng Cần vương,
Cũng kêu Quản Lịch một phương xưng hùng.

Chiến hạm Pháp đang tuần tiễu bố ráp, bị quân khởi nghĩa đốt cháy rực trên sông! - Ảnh 4.

Tiểu tượng Nguyễn Trung Trực lưu tại tòa soạn tạp chí Xưa & Nay ở TP.HCM. Ảnh: Trần Đình Ba

Hoạt động của Nguyễn Trung Trực cùng nghĩa quân gây cho Pháp rất nhiều khó khăn. Mà dưới đây là một vài chiến công chống Tây xâm của người anh hùng. 

Chiến công góp phần ghi danh "Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần" có thể kể sự kiện phá đồn Rạch Giá. Trong bài viết "Xin cung hiến một ít tài liệu về cụ Nguyễn Trung Trực", đăng trên tập san Sử Địa tháng 12/1968, Lê Thọ Xuân thuật lại: "Và 4 giờ khuya ngày 16/6/1868, cụ Nguyễn phá đồn Rạch Giá (Kiên Giang), giết ngót 30 tên vừa sĩ quan vừa binh lính Pháp, không kể bọn bạt tidzăn hay bọn hầu hạ quân nhân Pháp".

Nhưng chiến công lớn nhất trong thời gian cầm quân chống Pháp của quản Lịch làm khởi lòng cả dân Việt, nhất là dân Nam Kỳ lục tỉnh, còn người Pháp thì kinh hồn bạt vía là trận đốt cháy chiến hạm L’Espérance ngày mùng 9/11 năm Tân Dậu (1861), tức ngày 10/12/1861 trên sông Nhật Tảo để mãi đi vào thơ ca là "Hỏa hồng Nhật Tảo oanh thiên địa".

Thực dân Pháp chiếm Định Tường đầu năm Tân Dậu (1861), nhân dân Nam Kỳ nhiều nơi nổi dậy đánh kẻ thù khiến địch phải trang bị nhiều chiến hạm tuần tiễu hòng bố ráp, đàn áp các cuộc nổi dậy. Tiểu hạm L’Espérance (Hy vọng) là một trong số đó. 

Theo bài viết "Nguyễn Trung Trực và trận đánh ở vàm Nhật Tảo", tiểu hạm này do Trung úy Parfait chỉ huy, tuần tra dọc sông Vàm Cỏ Đông, đậu án ngữ tại vàm sông Nhật Tảo, một nhánh của Vàm Cỏ Đông.

Chiến hạm Pháp đang tuần tiễu bố ráp, bị quân khởi nghĩa đốt cháy rực trên sông! - Ảnh 5.

Tranh minh họa chiến công Nhật Tảo của nghĩa quân Nguyễn Trung Trực

Về trận "hỏa hồng Nhật Tảo" này, trong Đại Nam thực lục có đề cập đến, cụ thể là: "Khi ấy quân Tây dương đỗ tàu bọc đồng ở phía thôn Nhựt Tảo. Quyền sung Quản binh đạo là Nguyễn Văn Lịch sai sung Phó Quản binh đạo là Hoàng Khắc Nhượng, Võ Văn Quang đều đem binh thuyền dọc theo ven sông, tới gần chỗ tàu quân Tây dương đậu, chia quân phòng bị và đặt quân phục kích, bèn đem 59 viên quân nhân chiến tâm chia làm 2 đạo, giả làm thuyền buôn thẳng tới tàu Tây dương, nhảy lên trước đâm chết 4 người Tây dương, những người cùng đi đều nhảy lên tàu một lượt giết bừa đi. Quân Tây dương nhảy xuống sông, hoặc chết hoặc thoát thân; còn thì chui xuống khoang thuyền chống bắn. Quang liền hô 30 tên phục binh nổi dậy tiếp chiến. Bọn quản toán là Nguyễn Học, lương thần là Hồ Quang lấy búa sắt phá tàu của Tây dương không vỡ, tức thì phóng hỏa đốt cháy hết".

Với chiến thắng Nhật Tảo, uy danh của nghĩa quân Nguyễn Trung Trực làm nức lòng nhân dân lục tỉnh, riêng giặc Pháp thì khiếp đảm vì trận đánh táo bạo của anh hùng họ Nguyễn làm chúng tổn hại cả về người và trang bị chiến tranh. Đời sau khi nhắc đến Nguyễn Trung Trực, thì địa danh Nhật Tảo cũng theo đó được nhớ đến.

Sau này, người anh hùng Nhật Tảo để cứu sống những người đã bôn ba theo mình khỏi cảnh phải chết, đã tự nạp mình để lãnh trách nhiệm cao nhất. Bắt được ông, giặc như nhổ được cái gai nằm giữa con ngươi. Trong Nguyễn Trung Trực, người anh dùng dân chài cho hay, chúng giải ông về Sài Gòn để tra vấn và dụ dỗ nhưng không thành. Dẫu là kẻ thù, nhưng đối diện với Nguyễn Trung Trực, đại diện của Pháp là Vial đã nhận xét rằng: "Trực có một nét mặt thông minh và dễ mến".

Chiến hạm Pháp đang tuần tiễu bố ráp, bị quân khởi nghĩa đốt cháy rực trên sông! - Ảnh 7.

Di ảnh thờ Nguyễn Trung Trực, chùa Sùng Đức, Quận 11, TP.HCM. Ảnh: Trần Đình Ba

Trong bản khảo cung, Nguyễn Trung Trực bày tỏ với kẻ thù: "Số mạng tôi đã đầy đủ, tôi muốn được cứu nước tôi mà không thành công, tôi xin một chuyện là truất sự sống của tôi càng mau càng hay". Theo biên khảo Nguyễn Trung Trực, người anh hùng dân chài thì địch đưa ông về Rạch Giá kết án tử và xử tử hình công khai ngày 27/10/1868. Ngày ấy ứng với 12/9 năm Mậu Thìn.

Phạm Văn Sơn trong bài "Nguyễn Trung Trực một Kinh Kha của miền Nam" có cho hay rằng trước khi thọ hình, người anh hùng có làm bài thơ tuyệt mệnh, rằng:

Theo việc binh nhung thuở trẻ trai,
Phong trần hăng hái tuốt gươm mài.
Anh hùng gặp phải thời không đất,
Thù hận chang chang chẳng đội trời.

Còn Huỳnh Mẫn Đạt thì tiếc thương kẻ "xem cái chết nhẹ tựa hồng mao" ấy với lời thơ có câu:

Anh hùng cứng cổ phong danh rạng,
Thẹn chết bao nhiêu lũ cúi đầu!

Trần Đình Ba

* Đọc các câu chuyện lịch sử qua lời kể của tác giả Trần Đình Ba tại đây.

download app
Đọc thêm về:

    Bạn đọc có thể báo tin, gửi bài viết, clip, ảnh về email khampha@ttvn.vn để nhận nhuận bút cao trong vòng 24h. Đường dây nóng: 0943 113 999

    Soha
    Trí Thức Trẻ

    TIN NỔI BẬT SOHA

      Công ty Cổ phần VCCorp

      © Copyright 2010 - 2020 – Công ty Cổ phần VCCorp

      Tầng 17,19,20,21 Toà nhà Center Building - Hapulico Complex,
      Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
      Email: btv@soha.vn
      Giấy phép số 2411/GP-TTĐT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 31 tháng 07 năm 2015.
      Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân

      Liên hệ quảng cáo:
      Hotline: 0942.86.11.33
      Email: giaitrixahoi@admicro.vn
      Hỗ trợ & CSKH:
      Tầng 20, tòa nhà Center Building, Hapulico Complex,
      số 1 Nguyễn Huy Tưởng, phường Thanh Xuân Trung, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
      Tel: (84 24) 7307 7979
      Fax: (84 24) 7307 7980

      Chat với tư vấn viên