Bà Nguyễn Thị Hòa (65 tuổi) vẫn giữ thói quen nhìn lên những trụ bê tông khổng lồ của tuyến metro vắt ngang đường Xuân Thủy (Cầu Giấy) mỗi sáng đi chợ. "Hồi dự án mới rào đường, con trai tôi vừa vào đại học. Vợ chồng bảo nhau ráng chịu tắc đường vài năm, sau này cháu đi làm bằng tàu điện cho sướng. Giờ cháu đã có vợ, sinh hai đứa con, tàu mới rục rịch chạy được đoạn trên cao, còn đoạn ngầm đi vào trung tâm thì chưa biết bao giờ mới xong", bà Hòa bùi ngùi kể.
Câu chuyện của gia đình bà Hòa là bức tranh thu nhỏ về một "giấc mơ metro" kéo dài đầy khắc khoải của hàng triệu người dân Thủ đô. Khởi công từ những năm cuối thập niên 2000, Hà Nội mang trong mình khát vọng vươn lên thành một siêu đô thị hiện đại. Thời điểm đó, kinh tế bắt đầu cất cánh, nhưng hạ tầng giao thông lại là chiếc áo quá chật. Những bản quy hoạch hoành tráng được vẽ ra, những hiệp định vay vốn ODA hàng tỷ USD được ký kết trong tiếng vỗ tay rộn rã.
Nhưng rồi, 17 năm qua, tính cả tuyến Cát Linh - Hà Đông (13km) và đoạn trên cao Nhổn - Ga Hà Nội (8,5km), Thủ đô mới hoàn thành vỏn vẹn 21km. Nghĩa là, trung bình mỗi năm chúng ta chỉ xây được hơn 1,2km đường sắt đô thị. Đây là con số quá khiêm tốn so với nhu cầu thực tế của một đô thị đang phát triển vũ bão.
Lý do nghẽn ở đâu? Không chỉ nằm ở giải phóng mặt bằng – "đặc sản" nhức nhối của hạ tầng giao thông Việt năng, hay nút thắt nằm ở tư duy? Hãy hình dung hệ thống metro của Hà Nội giống như việc xây một ngôi nhà, nhưng mỗi tầng lại thuê một nhà thầu quốc tế khác nhau, dùng tiêu chuẩn khác nhau. Tuyến 2A dùng công nghệ Trung Quốc, tuyến số 3 lại là một tập hợp phức tạp từ tư vấn Pháp, nhà thầu Hàn Quốc, vay vốn từ 4 nhà tài trợ quốc tế với những tiêu chuẩn đan chéo. Hỏng một con ốc cũng phải chờ chuyên gia ngoại bay sang. Mỗi lần trượt giá là một lần dự án chạy vòng quanh "mê hồn trận" thủ tục xin ý kiến.
Nguồn ảnh: Thái Hà, MRB, Người lao động
Những giọt mồ hôi và cả những bài học "xương máu" trị giá hàng tỷ USD trong 17 năm qua không thể để đổ xuống sông, xuống biển. Nó đã tạc vào tư duy của những nhà hoạch định chính sách một cách sâu sắc: Không thể dùng phương pháp cũ để giải quyết bài toán của tương lai.
Sự thay đổi đã được cụ thể hóa thành những chỉ đạo rốt ráo và trực diện. Tại buổi kiểm tra đại công trường tuyến Nhổn - Ga Hà Nội nhân dịp đầu năm mới, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã thẳng thắn nhìn nhận cả những nỗ lực lẫn các điểm nghẽn cốt tử:
Từ sự thấu hiểu sự chật vật của quá khứ, người đứng đầu Chính phủ đặt ra một "tối hậu thư" mang tính lịch sử cho chính quyền Thủ đô: "17 năm qua, Hà Nội mới làm được 21km, 10 năm tới, theo Kết luận của Đảng, Nghị quyết của Quốc hội, Chính phủ, Hà Nội phải làm 600km đường sắt đô thị gồm cả đường sắt trên cao và tàu điện ngầm. Nếu với tốc độ như thời gian qua thì không đáp ứng yêu cầu đầu tư phát triển trong giai đoạn hiện nay."
Tầm nhìn chiến lược 2024 - 2035
Tuyến số 1: Huyết mạch quốc gia
Tuyến số 2: Kết nối sân bay Nội Bài
Tuyến số 3: Trục xương sống nội đô
Tuyến số 5: Đô thị vệ tinh
Làm thế nào để một cỗ máy đang ì ạch với vận tốc 1,2km/năm có thể bứt tốc lên 60km/năm? Để giải bài toán không tưởng này, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã vạch ra một lộ trình tái thiết toàn diện, yêu cầu đập bỏ hoàn toàn tư duy manh mún. Muốn đáp ứng tốc độ gấp 60 lần so với hơn 2 thập kỷ qua, Thủ tướng yêu cầu: "Phải có tiêu chuẩn, quy chuẩn, quy trình để phát triển đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị nói riêng để khắc phục quy hoạch, hướng tuyến, đường vành đai đầy đủ."
Thủ tướng Phạm Minh Chính trực tiếp kiểm tra tiến độ metro Nhổn - Ga Hà Nội vào ngày mùng 6 Tết Bính Ngọ
Chỉ đạo của Thủ tướng là một cuộc đại phẫu mang tính hệ thống, xoay quanh 5 trụ cột chiến lược:
Quy hoạch giao thông không phải là đắp đường cho hôm nay, mà là định hình hình hài Thủ đô cho hàng trăm năm sau. Do đó, Thủ tướng yêu cầu "quy hoạch có tầm nhìn xa 100 năm trở lên". Đặc biệt, trong bối cảnh tấc đất tấc vàng, không thể tiếp tục giải phóng mặt bằng cạn kiệt trên mặt đất. "Tinh thần phải 'nhìn xa trông rộng, nghĩ sâu làm lớn', phải 'tiến sâu vào lòng đất, bay cao lên trời' để tiết kiệm mặt bằng".
Chúng ta không thể tiếp tục vay mượn sự chắp vá. Phải có "quy hoạch công nghệ thống nhất, hiện đại, tối ưu hóa nhất cho đầu tư; quy hoạch bảo hành, bảo dưỡng, duy tu phải tự chủ". Đi kèm với đó là mệnh lệnh sắc bén: "Phải tích cực chuyển giao công nghệ, hiện đại, tiên tiến, thống nhất dùng chung; phát triển công nghiệp phụ trợ một cách nhanh nhất."
Đây là điểm chạm tự hào nhất trong chiến lược mới. Kỷ nguyên mới phải do chính bàn tay người Việt kiến tạo. "Phải quy hoạch đào tạo nguồn nhân lực nhanh hơn, mạnh hơn, nâng cao trình độ từ quy hoạch, tư vấn, thiết kế, thi công, quản lý, định hướng… tất cả con người Việt Nam làm là chính, phấn đấu đạt tỷ lệ hơn 90%."
Để huy động khối sản phẩm 55 tỷ USD, tư duy "ngửa tay" đi vay ODA thuần túy đã lỗi thời. "Phải bảo đảm nguồn vốn đa dạng từ hợp tác công tư, đầu tư công, nguồn vốn vay, phát hành trái phiếu Chính phủ, đóng góp của nhân dân (trái phiếu)." Kết hợp với mô hình TOD (Phát triển đô thị gắn liền với giao thông) từ Luật Thủ đô, Hà Nội sẽ tạo ra một cỗ máy tự sinh lời khổng lồ từ chính quỹ đất quanh nhà ga để tái đầu tư.
Khép lại chuỗi chỉ đạo, Thủ tướng nhấn mạnh một nguyên tắc bất di bất dịch: "Chúng ta phải khắc phục được việc không lãng phí thời gian, không lãng phí công sức của Đảng, Nhà nước và nhân dân, không lãng phí nguồn vốn, đất đai; giữ được cảnh quan môi trường sáng, xanh, sạch, đẹp."
Gần hai thập kỷ trôi qua, những bài học tồn tại từ các dự án metro trước là bài học đắt giá, nhưng cũng chính là nền móng vững chắc để chúng ta hiểu rõ mình cần phải thay đổi những gì. Mệnh lệnh 600km trong 10 năm tới không phải là những nét vẽ viễn tưởng trên sa bàn, mà là con đường sinh tử để giải cứu Thủ đô khỏi nguy cơ kẹt cứng trong chính sự phát triển của mình.
Thời gian ân hạn cho sự chần chừ đã hết. Cuộc đua 10 năm tới, thực chất, là cuộc đua của lòng dũng cảm trong thể chế và năng lực thực thi của một quốc gia đang vươn mình. Thế hệ của những đứa cháu nội, cháu ngoại bà Hòa không thể tiếp tục lớn lên cùng tiếng thở dài kẹt xe và những vòng rào tôn chắn đường từ năm này qua tháng khác.