Dù mâu thuẫn nhưng vẫn bắt sóng nhanh: Thỏa thuận hạt nhân Iran đứng trước cánh cửa xán lạn

Đại sứ Nguyễn Quang Khai |

Mặc dù còn không ít khó khăn, di sản của cựu Tổng thống Trump để lại trong quan hệ với Iran không dễ gì sớm vượt qua nhưng các bên đang cố gắng tìm cách tháo gỡ.

Ngay sau khi nhậm chức, Tổng thống Joe Biden đã tuyên bố, nếu Iran quay trở lại tuân thủ đầy đủ các nghĩa vụ của mình theo thoả thuận hạt nhân JCPOA, thì Mỹ cũng sẽ làm như vậy. Ngoại trưởng Mỹ Anthony Blinken nói: "Nếu Iran quay trở lại JCPOA, thì Mỹ sẽ tìm cách xây dựng một thoả thuận mới lâu dài và mạnh mẽ hơn, bao gồm các vấn đề khác của khu vực. Việc quay trở lại thoả thuận JCPOA sẽ là một chặng đường dài".

Theo các thông tin từ Nhà Trắng, chính quyền của Tổng thống Biden không có kế hoạch dỡ bỏ tất cả các biện pháp trừng phạt đối với Iran như bước đi đầu tiên và là một điều kiện tiên quyết để quay trở lại thỏa thuận hạt nhân. Ông Biden nói sẽ giữ lại một số biện pháp trừng phạt liên quan đến các lĩnh vực chống khủng bố và nhân quyền. Đồng thời, Washington đang tìm cách gắn thỏa thuận JCPOA với một thỏa thuận về các vấn đề khác, đặc biệt là chương trình tên lửa đạn đạo, việc Iran ủng hộ các tổ chức mà Mỹ cho là khủng bố như Hzbollah, Hamas, Houthi và tăng cường ảnh hưởng của mình tại Iraq, Syria, Yemen...

Các cố vấn trong nhóm an ninh quốc gia của chính quyền Biden đề nghị đàm phán ký kết một thỏa thuận bổ sung về chương trình tên lửa đạn đạo mà Washington và Tel Aviv coi là mối đe dọa đối với an ninh của khu vực. Ngoại trưởng Anthony Blinken tuyên bố, Mỹ sẵn sàng đàm phán với Tehran để ký kết một thỏa thuận "dài hạn và rộng hơn" so với thỏa thuận đa phương JCPOA đã ký vào tháng 7/2015 giữa Iran với các nước P5+1.

Ngoại trưởng Iran Mohammad Javad Zarif đáp lại rằng, Tehran vẫn thực hiện các cam kết của mình ghi trong Thoả thuận hạt nhân JCPOA và chính sách gây áp lực tối đa của cựu Tổng thống Donald Trump đối với Iran đã thất bại. Liên minh châu Âu (EU) cho rằng cần phải tìm cách để Washington quay trở lại thỏa thuận và thúc đẩy Tehran tôn trọng các cam kết của mình.

Các đồng minh của Mỹ ở khu vực, đặc biệt là Israel và Ả Rập Saudi chống lại kịch liệt việc chính quyền Biden quay trở lại thoả thuận hạt nhân Iran và đòi bổ sung vào thoả thuận các điều khoản mới như cấm Tehran hỗ trợ các hoạt động khủng bố và hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo.

Dù mâu thuẫn nhưng vẫn bắt sóng nhanh: Thỏa thuận hạt nhân Iran đứng trước cánh cửa xán lạn  - Ảnh 1.

Thỏa thuận hạt nhân JCPOA được ký kết vào năm 2015. Ảnh: BBC

Mỹ và Iran, ai sẽ phải đi bước đầu tiên?

Thoả thuận hạt nhân Iran được ký kết ngày 14/7/2015 giữa Iran với các nước P5+1 trong đó có Mỹ. Ngày 20/7/2015, Hội đồng Bảo an đẫ nhất trí thông qua nghị quyết 2231 chấp thuận thoả thuận này và bày tỏ mong muốn xây dựng mối quan hệ mới với Iran. Theo điều 25 Hiến chương Liên hợp quốc, tất cả các nước thành viên phải có trách nhiệm thực hiện nghị quyết này.

Trong 3 năm đầu kể từ khi ký kết thoả thuận, Iran đã thực hiện nghiêm túc các cam kết của mình. Điều này đã được Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) nhiều lần xác nhận. Trong khi đó, tháng 5/2018, Mỹ đã rút khỏi thỏa thuận hạt nhân JCPOA. Các nước châu Âu dưới sức ép của Mỹ đã không thực hiện các cam kết của mình. Không những thế, chính quyền Trump còn đơn phương áp đặt lệnh trừng phạt khắc nghiệt chưa từng có chống Iran.

Đáp lại, Tehran đã tuyên bố giảm bớt một số nghĩa vụ ghi trong thoả thuận này, tăng mức độ làm giàu uranium lên 4,5% và tuyên bố sẽ nâng lên 20%, lắp đặt thêm nhiều máy ly tâm thế hệ mới tại các cơ sở hạt nhân nếu Mỹ và châu Âu tiếp tục không thực hiện cam kết dỡ bỏ cấm vận.

Giảm bớt một số cam kết của mình, Iran không vi phạm thoả thuận JCPOA. Theo điều 36, nếu các nước ký kết không thực hiện cam kết ghi trong thoả thuận thì Iran có quyền ngừng thực hiện một phần nghĩa vụ của mình. Tehran cũng đã nhiều lần tuyên bố sẽ quay trở lại thực hiện đầy đủ thoả thuận nếu Mỹ và châu Âu cũng làm như vậy.

Việc Tổng thống Biden tuyên bố sẽ quay trở lại thoả thuận hạt nhân Iran là cơ hội để Mỹ và ba nước châu Âu gồm Anh, Pháp và Đức quay trở lại thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình. Quả bóng hiện nay đang nằm bên sân của Mỹ. Mỹ là nước rút khỏi thoả thuận JCPOA thì Mỹ phải quay lại chứ không phải Iran. Ngày 26/1/2021, Ngoại trưởng Iran Javad Zarif tuyên bố, Tehran sẽ trở lại thực hiện đầy đủ ngay các nghĩa vụ của mình sau khi Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt chống Iran.

Triển vọng khôi phục thoả thuận hạt nhân JCPOA

Ông Biden từng là Phó Tổng thống dưới thời Barack Obama, người đã tham gia chỉ đạo các cuộc đàm để có thể ký được thoả thuận JCPOA năm 2015. Trong chiến dịch tranh cử và sau khi nhậm chức, Tổng thống Biden đã cam kết quay trở lại thoả thuận hạt nhân Iran thì ông sẽ phải thực hiện lời hứa của mình.

Tuy nhiên, hiện nay quan điểm của Iran và Mỹ còn có một số khác biệt. Iran đòi Mỹ phải đi bước trước dỡ bỏ các lệnh cấm vận và quay lại thoả thuận với nguyên trạng của nó. Còn Mỹ thì đòi Iran đi bước đầu tiên, cam kết thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của mình. Hơn nữa, Washington còn đề nghị đàm phán lại với sự tham gia của một số nước khu vực, ký một thoả thuận mới, bao gồm cả chương trình tên lửa đạn đạo, việc Iran tăng cường ảnh hưởng tại Trung Đông, đặc biệt ở Iraq, Syria, Yemen...

Những đòi hỏi này hoàn toàn nằm ngoài thoả thuận hạt nhân JCPOA và có thể nói là phi thực tế trong bối cảnh hiện nay. Để đạt được thoả thuận JCPOA, các cuộc đàm phán đã phải kéo dài 11 năm từ 2004 và hết sức khó khăn, thì việc đàm phán một thoả thuận mới bao gồm những vấn đề mới phức tạp hơn nhiều, không ai biết sẽ kéo dài bao lâu. Mục đích việc chính quyền Biden đưa ra những đòi hỏi như vậy chủ yếu là để làm yên lòng các đồng minh của Mỹ ở khu vực, trước hết là Israel và Ả Rập Saudi, là đối thủ chính của Iran ở khu vực.

Tuy còn một số khó khăn, nhưng điều cơ bản nhất là Mỹ, Iran và các nước ký kết gồm Anh, Pháp, Đức, Nga và Trung Quốc đều mong muốn duy trì thoả thuận thì chắc chắn sẽ tìm ra một giải pháp hợp lý để khôi phục lại thoả thuận này.

Những dấu hiệu tích cực

Ngày 2/2 vừa qua, Mỹ đã rút tàu sân bay USS Nimitz khỏi vùng Vịnh, đồng thời quyết định đình chỉ cung cấp máy bay F-35 cho các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và ngừng thực hiện các hợp đồng cung cấp vũ khí cho Ả Rập Saudi, ngừng ủng hộ Liên quân Ả Rập do Ả Rập Saudi lãnh đạo trong cuộc chiến ở Yemen là những tín hiệu tích cực gửi đến Tehran.

Tehran đã bắt được tín hiệu này và đã phản hồi nhanh chóng. Cùng ngày 2/2, để tháo gỡ bế tắc giữa Mỹ và Iran về việc ai sẽ phải đi bước đầu tiên, Ngoại trưởng Iran Javad Zarif đã đề nghị cả hai phía Washington và Tehran thực hiện cùng một lúc các bước để quay trở lại thỏa thuận hạt nhân. Đồng thời, Tehran cũng đề xuất Liên minh châu Âu (EU) đóng vai trò kết nối giữa Mỹ và Iran để khôi phục lại thoả thuận này.

Đây là lần đầu tiên Iran phát đi tín hiệu Tehran có thể không còn đòi Washington giảm nhẹ các biện pháp trừng phạt kinh tế như một điều kiện tiên quyết trước khi Tehran tiếp tục tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận và Mỹ cũng không bác bỏ đề nghị này.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ Ned Price nói, Mỹ đang có các cuộc tham vấn chặt chẽ với Anh, Đức, Pháp và Cao uỷ phụ trách đối ngoại của EU Josep Borrell để thuyết phục Iran tiếp tục tuân thủ thỏa thuận hạt nhân và giải quyết một số vấn đề lo ngại của Tehran.

Trong khi đó, phát ngôn viên của EU Peter Stano nói rằng, Liên minh châu Âu đang phối hợp chặt chẽ với Washington, Tehran và tất cả các bên ký kết JCPOA để đảm bảo Mỹ quay trở lại thỏa thuận và Iran sẽ tiếp tục thực hiện cam kết của mình.

Cơ hội để Mỹ và Iran trở lại Thoả thuận hạt nhân và khôi phục quan hệ

Mặc dù còn không ít khó khăn, di sản của cựu Tổng thống Trump để lại trong quan hệ với Iran không dễ gì sớm vượt qua, nhưng các bên đang cố gắng tìm cách tháo gỡ.

Dù mâu thuẫn nhưng vẫn bắt sóng nhanh: Thỏa thuận hạt nhân Iran đứng trước cánh cửa xán lạn  - Ảnh 3.

Mặt khác, tình hình chính trị nội bộ Iran đang đứng trước khả năng sẽ có những thay đổi lớn. Tháng 6/2021, sẽ diễn ra cuộc bầu cử Tổng thống. Tổng thống đương nhiệm Hassan Rouhani sẽ không ra tranh cử nữa, vị thế của phe cải cách do ông đứng đầu đang suy yếu. Tháng 2/2020, phe cải cách đã thất bại nặng nề trước phe bảo thủ trong cuộc bầu cử Quốc hội. Ông Mohammad Baqer Qalibaf, một người nổi tiếng bảo thủ đã được bầu làm chủ tịch Quốc hội. Ngày càng có nhiều nhân vật bảo thủ giành được các vị trí quan trọng trong chính quyền.

Các nhà phân tích chính trị cho rằng, trong tình hình hiện nay tại Iran, nhiều khả năng phe bảo thủ sẽ giành được chiến thắng trong cuộc bầu cử Tổng thống lần này. Như vậy, sắp tới đây hầu như tất cả bộ máy lập pháp và hành pháp sẽ đều nằm trong tay những người bảo thủ cấp tiến có tư tưởng chống Mỹ và phương Tây. Đây là cơ hội để chính quyền của Tổng thống Biden và Rouhani giải quyết vấn đề gai góc nhất trước sự thay đổi quyền lực ở Iran.

Một số mốc quan trọng trong chương trình hạt nhân Iran

Chương trình hạt nhân của Iran bắt đầu dưới thời vua Shah Pahlevi. Iran đã tích cực khởi động lại chương trình này năm 2003 và theo Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), Iran đã xây dựng ít nhất 17 cơ sở hạt nhân khác nhau trong thời gian này. Tehran luôn khẳng định chương trình này chỉ nhằm mục đích phát triển năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình. Mỹ và phương Tây nghi ngờ, cho rằng Iran có tham vọng sản xuất vũ khí hạt nhân.

Các cuộc đàm phán với Iran về vấn đề này bắt đầu năm 2004. Ngày 14/7/2015, Kế hoạch hành động toàn diện chung về chương trình hạt nhân Iran, gọi tắt là "Thỏa thuận hạt nhân JCPOA" đã được ký kết tại Vienna giữa Iran với các nước P5+1 gồm 5 nước thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và Đức.

Theo thoả thuận này, để đổi lấy việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt, Iran cam kết làm giàu uranium ở mức không quá 3,67% trong 15 năm và duy trì lượng Uranium được làm giàu ở cấp thấp không quá 300 kg, không xây dựng thêm các lò phản ứng nước nặng, không phát triển các thiết bị nổ hạt nhân và giảm số lượng các máy ly tâm đang vận hành để làm giàu Uranium từ 19 nghìn xuống 6,1 nghìn.

Ngày 8/5/2018, Mỹ tuyên bố rút khỏi JCPOA và áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Iran. Cựu tổng thống D. Trump, đã gọi thỏa thuận này là một "thỏa thuận tồi tệ nhất" mà Mỹ tham gia ký kết. Theo ông, thoả thuận này không đủ để đảm bảo Tehran không thể chế tạo được vũ khí hạt nhân trong tương lai, không đề cập đến chương trình tên lửa đạn đạo và những hoạt động của Iran gây mất ổn định ở Trung Đông, chủ yếu là Yemen, Syria, Iraq, Lebanon và Palestine.

Tiêu đề do tòa soạn đặt lại

Đọc thêm về:

    Đọc báo VN nhanh nhất, xem tin thế giới mới nhất tại Soha.Bạn đọc có thể báo tin, gửi bài viết, clip, ảnh về email thegioi@ttvn.vn để nhận nhuận bút cao trong vòng 24h. Đường dây nóng: 0943 113 999

    Soha
    Trí Thức Trẻ

    TIN NỔI BẬT SOHA

      Công ty Cổ phần VCCorp

      © Copyright 2010 - 2021 – Công ty Cổ phần VCCorp

      Tầng 17,19,20,21 Toà nhà Center Building - Hapulico Complex,
      Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
      Email: btv@soha.vn
      Giấy phép số 2411/GP-TTĐT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 31 tháng 07 năm 2015.
      Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân

      Liên hệ quảng cáo:
      Hotline: 0942.86.11.33
      Email: giaitrixahoi@admicro.vn
      Hỗ trợ & CSKH:
      Tầng 20, tòa nhà Center Building, Hapulico Complex,
      số 1 Nguyễn Huy Tưởng, phường Thanh Xuân Trung, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
      Tel: (84 24) 7307 7979
      Fax: (84 24) 7307 7980

      Chat với tư vấn viên