Bệnh nhân mắc lao nhưng lại được chẩn đoán ung thư: Một ca hú vía vì làm theo nguyên tắc "dao cạo Ockham"

BS. TS. Phạm Nguyên Quý |

Bệnh nhân mắc lao nhưng lại được chẩn đoán ung thư: Một ca hú vía vì làm theo nguyên tắc "dao cạo Ockham"
Bệnh nhân mắc lao nhưng lại được chẩn đoán ung thư: Một ca hú vía vì làm theo nguyên tắc "dao cạo Ockham"

Một câu chuyện có thực có thể giúp chúng ta rút ra nhiều bài học về chẩn đoán sai trong y tế.

Sai sót trong y khoa, từ chẩn đoán đến điều trị, cho đến sơ suất nhỏ trong giao tiếp với bệnh nhân là không hiếm. Hi vọng rằng những bài học trong series này góp phần giúp cộng đồng y bác sĩ lẫn bệnh nhân và người thân hiểu hơn về các loại sai sót và biết cách phòng ngừa để giảm thiểu thiệt hại về sức khỏe.

Câu chuyện có thực về chẩn đoán nhầm ung thư thay vì lao

Tại phòng cấp cứu của một bệnh viện đa khoa 400 giường.

Vào một giờ sáng, một phụ nữ 70 tuổi được chuyển tới viện bằng xe cứu thương. Bà bị đau phần bụng trên dữ dội từ tối hôm trước, nhưng khi theo dõi tại nhà thì không thấy đỡ đau. Cơn đau được mô tả là độ 7/10 trong thang điểm đau (10 điểm là đau nhất từ trước đến nay đối với người bệnh) và có vẻ đau nhất ở vùng dưới xương ức. Cơn đau không lan đi đâu khác và cũng không có yếu tố nào làm nó tệ hơn hoặc đỡ hơn.

Bà không bị bệnh gì trước đó, còn bố bà từng bị ung thư tụy lúc 65 tuổi và đã qua đời.

Sau một hồi thăm khám, dù không thấy dấu hiệu nghi ngờ viêm phúc mạc/màng bụng hay tắc mật, bác sĩ trực thấy đây là cơn đau cấp nên đã cho thuốc giảm đau dạng truyền tĩnh mạch. Bác sĩ này cũng đề nghị xét nghiệm máu và chụp CT bụng để loại trừ các bệnh lý nguy hiểm ở vùng này.

Kết quả cho thấy bệnh nhân bị thiếu máu nhẹ, các chỉ số viêm và số lượng bạch cầu ở mức bình thường trong khi chỉ số men gan có tăng nhẹ. Chẩn đoán hình ảnh cho thấy phần thân tụy có khối u và nhiều nốt thẫm nhỏ trong gan.

Nghi ngờ ung thư tụy di căn gan, bác sĩ tiến hành chụp thêm CT kèm cản quang và chẩn đoán nói trên đã phần nào được khẳng định. Trong lần chụp này, phần ngực cũng được khảo sát và cho thấy rất nhiều nốt nhỏ khắp 2 phổi, với màng phổi và thành phế quản dày lên ở một số nơi.

Bệnh nhân mắc lao nhưng lại được chẩn đoán ung thư: BS vi phạm nguyên tắc “dao cạo Ockham”, tạo ra 1 pha hú vía! - Ảnh 2.

Hình 1. Hình minh họa một ca bệnh Lao kê qua phim phổi và CT scan. Điểm lưu ý là thoạt nhìn rất giống ung thư di căn phổi!

Bác sĩ trực báo tin xấu với bệnh nhân và người thân rằng ông nghi ngờ người bệnh đã mắc ung thư tụy di căn gan và di căn phổi. Bác sĩ đề nghị bà nhập viện để kiểm soát đau và chẩn đoán thêm (sinh thiết).

Tuy nhiên, sáng hôm sau, các bác sĩ khoa Chẩn đoán hình ảnh gửi báo cáo trong đó có ghi thêm một khả năng khác của những tổn thương ở phổi là Lao kê, một dạng đặc biệt của Lao phổi!

Bác sĩ điều trị tức tốc tiến hành lấy mẫu đàm đi xét nghiệm và kết quả Dương tính đã được trả về sau đó (!).

Lỗi sai đến từ đâu?

Việc tìm ra một căn bệnh/chẩn đoán có thể giải thích tất cả các triệu chứng và dấu hiệu của người bệnh là điều dễ làm hài lòng các bác sĩ, nhất là lúc họ đã mệt mỏi trong ca trực. Vì tâm lý này, nhiều bác sĩ "đóng ca" quá sớm và ít nghĩ tới những khả năng khác để khảo sát thêm.

Ca bệnh này là một ví dụ nhắc nhở chúng ta về câu châm ngôn của Hickam, cựu Trưởng Khoa Y, Đại học Indiana (Mỹ): "Bệnh nhân có thể mắc nhiều bệnh một lúc".

Bệnh nhân mắc lao nhưng lại được chẩn đoán ung thư: BS vi phạm nguyên tắc “dao cạo Ockham”, tạo ra 1 pha hú vía! - Ảnh 3.

Hình 2. Châm ngôn của Hickham: Bệnh nhân có thể mắc nhiều bệnh cùng lúc.

Lời nhắc nhở này là rất quan trọng, đối lại với nguyên tắc "dao cạo của Ockham", tuyên bố rằng thường chỉ có một bệnh là nguyên nhân giải thích được tất cả các biểu hiện lâm sàng của người bệnh.

(William xứ Ockham (sinh khoảng 1287, mất khoảng 1347) là nhà thầy tu dòng Francis và triết gia kinh viện người Anh, sinh tại Ockham thuộc hạt Surrey nước Anh. Ông là một nhà tư tưởng hàng đầu vào thời đại mình và đã có cống hiến cho các môn thần học, logic cũng như chính trị, tuy nhiên ngày nay chủ yếu được nhớ đến với nguyên lý Dao cạo Ockham áp dụng trong triết học và khoa học. Nội dung của nguyên này tóm tắt là cần đơn giản hóa hết mức trong việc giải thích một hiện tượng là có thể tiến tới sự tiến bộ.

Bệnh nhân mắc lao nhưng lại được chẩn đoán ung thư: BS vi phạm nguyên tắc “dao cạo Ockham”, tạo ra 1 pha hú vía! - Ảnh 4.

Trong triết học, "dao cạo" là những quy tắc cơ bản được sử dụng để loại bỏ những lời giải thích bất hợp lý cho các vấn đề được đặt ra.)

Trong khi những bệnh nhân trẻ tuổi thường chỉ bị một bệnh tại một thời điểm, đúng theo nguyên tắc Dao cạo của Ockham, những bệnh nhân trên 50 tuổi có thể có nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau xảy ra đồng thời. Câu châm ngôn của Hickam giúp các bác sĩ lưu ý hơn khi thăm khám những bệnh nhân này, và cũng hay được ghi rõ trong những sách giáo khoa kinh điển về y học.

Lao là một trong những bệnh được nghiên cứu rất nhiều từ xưa đến nay, trên cả khía cạnh... dễ bị chẩn đoán sai! Lao có nhiều bệnh cảnh đa dạng, mà nếu không cẩn thận sẽ rất dễ dẫn đến chẩn đoán chậm trễ. Vì là bệnh có thể lây nhiễm qua không khí, việc chẩn đoán muộn không chỉ ảnh hưởng tới người bệnh mà còn ảnh hưởng lớn tới những người xung quanh. Đây là điều cần đặc biệt lưu ý, nhất là ở những nước nằm trong vùng dịch tễ như Việt Nam.

Bài học để phòng tránh sai sót y tế

Trên thực tế, đã có nhiều nghiên cứu để giảm thiểu sai sót trong chẩn đoán, nhất là thiên kiến nhận thức hay "thả neo nhầm chỗ" như các bài viết trước. Những phương pháp giáo dục-huấn luyện được đề nghị là dùng Checklist, tích cực thay đổi nhận thức, phản hồi ca bệnh, hoặc kiểm tra chuyên môn... và các nhà nghiên cứu khuyến khích kết hợp nhiều phương pháp trong nỗ lực cải thiện hiện trạng.

Trong ca bệnh kể trên, nhờ xem lại những ca cấp cứu đã tiếp nhận mà các bác sĩ đã đọc kỹ hơn hình ảnh CT phổi, kết hợp với báo cáo từ chuyên khoa Chẩn đoán hình ảnh để không để sót những khả năng mắc bệnh đi kèm khác.

Nhờ làm việc nhóm cẩn thận, chẩn đoán lao chỉ bị chậm mất 1 ngày, thật hú vía!

Qua câu chuyện thực tế nói trên, hi vọng độc giả có thể thấy rằng câu châm ngôn của Hickam, dù đã cũ nhưng có thể nhắc nhở chúng ta bài học kinh nghiệm của tiền nhân để cải thiện chất lượng khám chữa bệnh.

BS. TS. Phạm Nguyên Quý, Khoa Ung thư Nội khoa, Bệnh viện Kyoto Miniren, Đại học Kyoto

Trưởng Dự án Y học cộng đồng

Y học cộng đồng là dự án thiện nguyện do nhiều bác sĩ trong và ngoài nước chung tay xây dựng với sự hỗ trợ của nhóm CNTT và hơn 200 cộng tác viên.

Website https://yhoccongdong.com/ tổng hợp và chuyển tải thông tin cơ bản, quan trọng về nhiều loại bệnh, cách điều trị và phòng tránh giúp cộng đồng giữ gìn sức khỏe. Những thông tin này luôn tham khảo tài liệu dành cho bệnh nhân uy tín ở Anh, Nhật, Mỹ để đảm bảo tính xác thực và tính hệ thống.

Tài liệu tham khảo

Croskerry P. The importance of cognitive errors in diagnosis and strategies to minimize them. Acad Med. 2003;78(8):775-80.

Mu XD, Wang GF, Miliary Tuberculosis. N Engl J Med 2010; 363:1059

Maslow AH. The Psychology of Science: A Reconnaissance, 15th ed, Harper & Row, 1966.

https://ucsfmed.wordpress.com/2017/03/10/ambulatory-report-3-8-17-hickams-dictum/

Đọc thêm về:

    Đọc tin tuc mới báo Vietnamnet tại Soha.Bạn đọc có thể báo tin, gửi bài viết, clip, ảnh về email songkhoe@ttvn.vn để nhận nhuận bút cao trong vòng 24h. Đường dây nóng: 0943 113 999

    Soha
    Trí Thức Trẻ

    TIN NỔI BẬT SOHA

      Công ty Cổ phần VCCorp

      © Copyright 2010 - 2021 – Công ty Cổ phần VCCorp

      Tầng 17,19,20,21 Toà nhà Center Building - Hapulico Complex,
      Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
      Email: btv@soha.vn
      Giấy phép số 2411/GP-TTĐT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 31 tháng 07 năm 2015.
      Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân

      Liên hệ quảng cáo:
      Hotline: 0942.86.11.33
      Email: giaitrixahoi@admicro.vn
      Hỗ trợ & CSKH:
      Tầng 20, tòa nhà Center Building, Hapulico Complex,
      số 1 Nguyễn Huy Tưởng, phường Thanh Xuân Trung, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
      Tel: (84 24) 7307 7979
      Fax: (84 24) 7307 7980

      Chat với tư vấn viên